Net UpPeriyodik tablo, kimyanın haritası. Ezberlenecek bir liste gibi görünür ama aslında bir düzen tablosudur: her elementin yeri, atomunun içindeki elektron dizilimine göre belirlenmiştir. Bu sayfada önce saf madde ayrımını netleştirecek, sonra ilk 18 elementi ve tablodaki yerleşim mantığını göreceğiz.
1. Saf madde nedir?
| Saf madde | Karışım | |
|---|---|---|
| Tanecik | Tek çeşit | Birden fazla çeşit |
| Erime-kaynama noktası | Belirlidir | Belirli değildir |
| Ayrıştırma | Fiziksel yolla ayrılamaz | Fiziksel yolla ayrılabilir |
| Örnek | Demir, su, karbondioksit | Tuzlu su, hava, ayran |
2. Element
Evet. İki atomdan oluştuğu için bir moleküldür, ama iki atom da aynı çeşitten olduğu için elementtir. Molekül olmak, bileşik olmak demek değildir.
3. Bileşik
| Bileşik | Formülü | Hangi elementlerden? |
|---|---|---|
| Su | H₂O | Hidrojen + oksijen |
| Karbondioksit | CO₂ | Karbon + oksijen |
| Yemek tuzu | NaCl | Sodyum + klor |
| Amonyak | NH₃ | Azot + hidrojen |
| Kireç taşı (kalsiyum karbonat) | CaCO₃ | Kalsiyum + karbon + oksijen |
| Bileşik | Karışım | |
|---|---|---|
| Birleşme oranı | Belirli ve sabittir | Her oranda olabilir |
| Bileşenlerin özelliği | Kaybolur, yeni özellik doğar | Korunur |
| Ayrıştırma | Kimyasal yolla | Fiziksel yolla |
| Formülle gösterim | Var (H₂O) | Yok |
| Saf madde mi? | Evet | Hayır |
4. İlk 18 element
| Atom no | Element | Sembol | Katman dizilimi | Sınıfı |
|---|---|---|---|---|
| 1 | Hidrojen | H | 1 | Ametal |
| 2 | Helyum | He | 2 | Soy gaz |
| 3 | Lityum | Li | 2, 1 | Metal |
| 4 | Berilyum | Be | 2, 2 | Metal |
| 5 | Bor | B | 2, 3 | Yarı metal |
| 6 | Karbon | C | 2, 4 | Ametal |
| 7 | Azot | N | 2, 5 | Ametal |
| 8 | Oksijen | O | 2, 6 | Ametal |
| 9 | Flor | F | 2, 7 | Ametal |
| 10 | Neon | Ne | 2, 8 | Soy gaz |
| 11 | Sodyum | Na | 2, 8, 1 | Metal |
| 12 | Magnezyum | Mg | 2, 8, 2 | Metal |
| 13 | Alüminyum | Al | 2, 8, 3 | Metal |
| 14 | Silisyum | Si | 2, 8, 4 | Yarı metal |
| 15 | Fosfor | P | 2, 8, 5 | Ametal |
| 16 | Kükürt | S | 2, 8, 6 | Ametal |
| 17 | Klor | Cl | 2, 8, 7 | Ametal |
| 18 | Argon | Ar | 2, 8, 8 | Soy gaz |
5. Periyodik tablonun yapısı
6. Grup ve periyot bulma
Elementin yerini bulmak için tek şey yeterli: katman dizilimi. Bu yüzden maddenin tanecikli yapısı konusu bu sayfanın ön koşuludur.
Grup numarasının 7 değil 17 çıkmasının nedeni, bugün kullanılan 1-18 numaralandırmasıdır. Son katmanında 1 ya da 2 elektron olan elementler 1. ve 2. gruptadır; 3 ile 8 arası elektron taşıyanlar ise 13'ten 18'e kadar olan gruplara yerleşir.
| Element | Elektron | Katman dizilimi | Periyot | Grup |
|---|---|---|---|---|
| Hidrojen (H) | 1 | 1 | 1 | 1 |
| Helyum (He) | 2 | 2 | 1 | 18 |
| Lityum (Li) | 3 | 2, 1 | 2 | 1 |
| Karbon (C) | 6 | 2, 4 | 2 | 14 |
| Oksijen (O) | 8 | 2, 6 | 2 | 16 |
| Neon (Ne) | 10 | 2, 8 | 2 | 18 |
| Sodyum (Na) | 11 | 2, 8, 1 | 3 | 1 |
| Alüminyum (Al) | 13 | 2, 8, 3 | 3 | 13 |
| Kükürt (S) | 16 | 2, 8, 6 | 3 | 16 |
| Klor (Cl) | 17 | 2, 8, 7 | 3 | 17 |
| Argon (Ar) | 18 | 2, 8, 8 | 3 | 18 |
7. Metal, ametal ve soy gaz
| Özellik | Metal | Ametal | Soy gaz |
|---|---|---|---|
| Isı-elektrik iletimi | İyi iletir | İyi iletmez | İletmez |
| Görünüm | Parlak | Mat | Renksiz gaz |
| İşlenebilirlik | Dövülebilir, tel/levha olur | Kırılgan | — |
| Oda sıcaklığında hâli | Genellikle katı | Katı, sıvı veya gaz | Gaz |
| Elektron eğilimi | Vermeye eğilimli | Almaya eğilimli | Ne alır ne verir |
| Son katman | Az elektronlu | Çok elektronlu | Tam dolu |
| İlk 18'den örnek | Li, Be, Na, Mg, Al | H, C, N, O, F, P, S, Cl | He, Ne, Ar |
Çünkü son katmanları tam doludur — helyumda 2, neon ve argonda 8 elektron. Elektron alarak ya da vererek daha kararlı hâle geçmeye ihtiyaçları yoktur. Kararlı oldukları için tepkimeye girmezler.
Bu yüzden ampullerde ve balonlarda soy gaz kullanılır: yanmaz, tepkime vermez, güvenlidir.
8. 8. sınıfta bu nereye bağlanıyor?
Bu konu LGS'de doğrudan sorulmuyor; ama 8. sınıfta Periyodik Sistem bunun doğrudan devamı. Orada aynı grup-periyot mantığı üzerine metal-ametal özellikleri, elementlerin kullanım alanları ve kimyasal tepkime eğilimleri ekleniyor. 7. sınıfta katman diziliminden grup ve periyot çıkarabilen öğrenci, 8. sınıfta bu konuyu neredeyse tekrar gibi çalışır.
Devamı için: 8. sınıf periyodik sistem. Atomun yapısı için: maddenin tanecikli yapısı.
9. Sık yapılan hatalar
- Her molekülü bileşik saymak. O₂ ve N₂ molekül ama elementtir.
- Karışımı saf madde saymak. Tuzlu su ve hava karışımdır.
- Sembolleri yanlış yazmak. İkinci harf küçük olmalı: Na, Cl, Mg.
- Sodyumun sembolünü S sanmak. Sodyum Na, kükürt S'dir.
- Grup ile periyodu ters kurmak. Periyot yatay sıra, grup düşey sütundur.
- Bileşikte bileşenlerin özelliklerinin korunduğunu sanmak. Bileşikte özellikler kaybolur, yeni özellik doğar.
10. Kendini test et
- Element ile bileşik arasındaki iki temel farkı yaz.
- Atom numarası 16 olan kükürdün periyodu ve grubu nedir?
- Atom numarası 3 olan lityumun periyodu ve grubu nedir?
- Soy gazlar tepkimeye neden girmez?
- NaCl'nin özellikleri sodyum ve klora neden benzemez?
- Aşağıdakilerden hangileri saf maddedir: tuzlu su, karbondioksit, hava, demir?
Cevapları göster
1. Element tek çeşit atomdan oluşur, bileşik en az iki farklı element atomundan. Element kimyasal yolla ayrılamaz, bileşik ayrılabilir.
4. Son katmanları tam dolu olduğu için kararlıdır; elektron alma ya da verme ihtiyacı duymaz.
5. Bileşik oluşurken elementlerin özellikleri kaybolur ve tamamen yeni özellikte bir madde doğar.
6. Karbondioksit (bileşik) ve demir (element) saf maddedir. Tuzlu su ve hava karışımdır.
Sık sorulan sorular
Periyodik tabloyu kim düzenledi?
Bugünkü tablonun temelini 19. yüzyılda Mendeleyev attı. Elementleri özelliklerine göre sıralarken bazı yerleri boş bıraktı ve oraya gelecek elementlerin özelliklerini öngördü; daha sonra bu elementler bulundu. Tablo, atom numarası kavramı ortaya çıktıktan sonra bugünkü hâline yaklaştı.
Neden bazı sembollerin Türkçe adla ilgisi yok?
Semboller uluslararasıdır ve çoğu Latince adlardan gelir. Sodyum için Na (natrium), potasyum için K (kalium), demir için Fe (ferrum) bu yüzden kullanılır. Türkçe ad farklı olsa da sembol her dilde aynıdır — bilimin ortak dili budur.
Hidrojen metal mi ametal mi?
Hidrojen ametal olarak sınıflandırılır. Tabloda 1. grupta yer alsa da metallerin özelliklerini göstermez; oda sıcaklığında renksiz bir gazdır ve elektriği iletmez. Konumu ile sınıfının uyuşmaması onu tablodaki en özel element yapar.
Bir maddenin element mi bileşik mi karışım mı olduğunu nasıl anlarım?
Üç adımda: (1) Formülünde tek çeşit harf varsa element (O₂, Fe). (2) Birden fazla farklı element harfi ve sabit bir formül varsa bileşik (H₂O, NaCl). (3) Formülle gösterilemiyor, oranı değişken ve fiziksel yolla ayrılabiliyorsa karışımdır (hava, ayran).
Konuyu öğrendin. Şimdi soru çöz.
Element sembolleri ve grup-periyot yerleşimi tekrar isteyen bir bilgi; günlük az miktarda soru en verimli yöntem. Net Up'ı ücretsiz indir: seviyene göre soru gelir, yanlışların hata defterine düşer, çözünce silinir. Türkçe ve Matematik'te binlerce soru, günlük seri ve lig — hepsi bedava.
