Net UpDemokrasi bir günde kurulan bir şey değil; kademe kademe kazanılan bir düzen. Türkiye'de bu çizgi 1808'de padişah yetkisinin bir belgeyle sınırlanmasıyla başlar, anayasa ve meclisten geçer, çok partili seçimlerle devam eder. Bu sayfada o çizgiyi kavramlarla ve tarihlerle birlikte çalışacağız.
1. Demokrasi nedir?
| Demokrasi türü | Nasıl işler? | Örnek |
|---|---|---|
| Doğrudan demokrasi | Halk kararları kendisi alır | Küçük topluluklarda genel kurul; referandum uygulaması |
| Temsilî demokrasi | Halk, adına karar verecek temsilcileri seçer | Milletvekili seçimi |
| Yarı doğrudan demokrasi | Temsil esas, bazı konularda halk doğrudan karar verir | Temsilî sistem + halk oylaması |
Demokrasinin temel ögeleri
| Öge | Anlamı |
|---|---|
| Katılım | Vatandaşın karar süreçlerine dâhil olabilmesi |
| Temsil | Halkın adına karar verecek kişileri seçmesi |
| Çoğulculuk | Farklı görüş ve grupların birlikte var olabilmesi |
| Eşitlik | Herkesin oyunun ve hakkının eşit sayılması |
| Hak ve özgürlükler | Düşünce, ifade, örgütlenme haklarının güvencede olması |
| Denetim ve hesap verebilirlik | Yönetenlerin izlenebilmesi ve hesap vermesi |
| Hukuk devleti | Herkesin ve devletin hukukla bağlı olması |
| Azınlıkta kalan görüşün korunması | Çoğunluk kararının hakları ortadan kaldırmaması |
2. Osmanlı'dan gelen adımlar
| Tarih | Gelişme | Demokrasi açısından anlamı |
|---|---|---|
| 1808 | Sened-i İttifak | Padişah yetkisinin ilk kez bir metinle sınırlanması |
| 3 Kasım 1839 | Tanzimat Fermanı | Can, mal ve namus güvenliği; kanun güvencesi |
| 1856 | Islahat Fermanı | Tebaa arasında hukuki eşitliğin ayrıntılandırılması |
| 23 Aralık 1876 | Kanun-i Esasi / I. Meşrutiyet | İlk anayasa ve meclisli yönetim |
| 1877-1878 | Meclis-i Mebusan'ın açılıp kapatılması | Meşrutiyetin kesintiye uğraması |
| 23 Temmuz 1908 | II. Meşrutiyet | Anayasanın yeniden yürürlüğe girmesi, siyasal hayatın canlanması |
Bu adımların ayrıntısını Osmanlı'da yenileşme sayfasında işliyoruz.
3. TBMM ve cumhuriyet
| Tarih | Gelişme | Anlamı |
|---|---|---|
| 23 Nisan 1920 | TBMM'nin açılması | Egemenliğin millete ait olduğunun fiilen ortaya konması |
| 1921 | Teşkilât-ı Esasiye Kanunu | "Egemenlik kayıtsız şartsız milletindir" ilkesinin anayasaya girmesi |
| 1 Kasım 1922 | Saltanatın kaldırılması | Soydan gelen yönetimin sona ermesi |
| 29 Ekim 1923 | Cumhuriyetin ilanı | Devlet şeklinin cumhuriyet olarak belirlenmesi |
| 1924 | 1924 Anayasası | Cumhuriyetin kurumsal çerçevesinin oluşması |
4. Çok parti denemeleri
| Parti | Kuruluş | Not |
|---|---|---|
| Cumhuriyet Halk Fırkası | 1923 | Cumhuriyet döneminin ilk partisi |
| Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası | 1924 | Cumhuriyet döneminin ilk muhalefet partisi; 1925'te kapatıldı |
| Serbest Cumhuriyet Fırkası | 1930 | Çok partili hayata geçiş denemesi; aynı yıl kendini kapattı |
| Millî Kalkınma Partisi | 1945 | İkinci Dünya Savaşı sonrası kurulan ilk yeni parti |
| Demokrat Parti | 1946 | Çok partili hayatın kalıcı hâle gelmesinde belirleyici oldu |
5. Kadınların seçme ve seçilme hakkı
| Tarih | Kazanılan hak |
|---|---|
| 1930 | Belediye seçimlerinde seçme ve seçilme hakkı |
| 1933 | Köy muhtarlığı ve ihtiyar heyetine seçilme hakkı |
| 5 Aralık 1934 | Milletvekili seçme ve seçilme hakkı |
| 1935 | Türkiye Büyük Millet Meclisi'ne ilk kadın milletvekillerinin girmesi |
6. 1946 ve 1950 seçimleri
| 21 Temmuz 1946 | 14 Mayıs 1950 | |
|---|---|---|
| Önemi | İlk çok partili genel seçim | İktidarın seçimle el değiştirdiği seçim |
| Seçim sistemi | Tek dereceli seçime geçildi | Tek dereceli |
| Oy ve sayım esası | Açık oy, gizli sayım | Gizli oy, açık sayım |
| Tartışma | Oy ve sayım yöntemi nedeniyle tartışmalı bulundu | Sonuçların güvenilirliği bakımından bir eşik kabul edilir |
| Sonuç | Seçimi Cumhuriyet Halk Partisi kazandı | Demokrat Parti çoğunluğu aldı, iktidar değişti |
7. Seçimlerin temel ilkeleri
| İlke | Anlamı |
|---|---|
| Genel oy | Cinsiyet, servet, eğitim gibi ayrım gözetilmeksizin herkesin oy hakkı olması |
| Eşit oy | Her seçmenin bir oyu olması ve oyların eşit sayılması |
| Tek dereceli seçim | Seçmenin temsilcisini aracısız, doğrudan seçmesi |
| Gizli oy | Kimin hangi oyu verdiğinin bilinmemesi |
| Açık sayım ve döküm | Oyların herkesin görebileceği biçimde sayılıp kaydedilmesi |
| Serbest oy | Seçmenin baskı ve zorlama olmadan karar vermesi |
| Yargı gözetim ve denetimi | Seçimlerin bağımsız yargı organlarının denetiminde yapılması |
Oyun gizliliği kalkıyor, seçmen baskı altına girebilir. Gizli oy ilkesi.
Sayımın denetlenebilirliği ortadan kalkıyor. Açık sayım ve döküm ilkesi.
Tarih tablosu
| Tarih | Olay |
|---|---|
| 1808 | Sened-i İttifak |
| 3 Kasım 1839 | Tanzimat Fermanı |
| 1856 | Islahat Fermanı |
| 23 Aralık 1876 | Kanun-i Esasi ve I. Meşrutiyet |
| 23 Temmuz 1908 | II. Meşrutiyet |
| 23 Nisan 1920 | TBMM'nin açılışı |
| 1921 | Teşkilât-ı Esasiye Kanunu |
| 1 Kasım 1922 | Saltanatın kaldırılması |
| 29 Ekim 1923 | Cumhuriyetin ilanı |
| 1924 | 1924 Anayasası; Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası'nın kurulması |
| 1930 | Serbest Cumhuriyet Fırkası; kadınlara belediye seçimlerinde oy hakkı |
| 1933 | Kadınlara muhtarlık seçimlerinde seçilme hakkı |
| 5 Aralık 1934 | Kadınlara milletvekili seçme ve seçilme hakkı |
| 1945 | Millî Kalkınma Partisi'nin kurulması |
| 1946 | Demokrat Parti'nin kurulması; 21 Temmuz'da ilk çok partili genel seçim |
| 14 Mayıs 1950 | Gizli oy açık sayım esasıyla seçim; iktidarın seçimle değişmesi |
Katılım yolları
| Yol | Nasıl kullanılır? |
|---|---|
| Oy vermek | Seçimlerde ve halk oylamalarında karar vermek |
| Dilekçe hakkı | Kamu kurumlarına yazılı başvuruda bulunmak |
| Bilgi edinme hakkı | Kamu kurumlarından bilgi ve belge istemek |
| Sivil toplum | Dernek, vakıf ve gönüllü kuruluşlarda çalışmak |
| Okul içi katılım | Sınıf ve okul temsilcisi seçimlerine katılmak, aday olmak |
| Kamuoyu oluşturma | Görüş bildirmek, doğrulanmış bilgi paylaşmak |
8. 8. sınıfta bu nereye bağlanıyor?
Bu konu LGS'de doğrudan sorulmuyor; ama 8. sınıfta Atatürk İnkılapları bunun üzerine kuruluyor. Saltanatın kaldırılması, cumhuriyetin ilanı, anayasalar, kadın haklarına ilişkin düzenlemeler ve çok parti denemeleri o ünitenin doğrudan konularıdır.
İkinci satır birincinin adım adım karşılığıdır. Çizgiyi bilen, tarihleri daha kolay diziyor.
Devamı için: 8. sınıf Atatürk İnkılapları.
9. Sınavda nasıl sorulur?
| Soru tipi | Ne isteniyor? |
|---|---|
| 1946 ile 1950 seçimlerinin karşılaştırılması | Açık oy gizli sayım / gizli oy açık sayım ayrımı |
| Bir durum verilip hangi seçim ilkesinin ihlal edildiği sorulur | İlkeleri olaya uygulamak |
| Parti–yıl eşleştirmesi | 1924, 1930, 1945, 1946 girişimlerini ayırmak |
| Kadın haklarının kazanılma sırası | 1930 → 1933 → 1934 sıralaması |
| Tarih sıralama sorusu | 1808 → 1876 → 1908 → 1920 → 1923 → 1946 → 1950 |
| Katılım yolları istenir | Oy, dilekçe, sivil toplum, bilgi edinme |
Sık yapılan hatalar
- 1946 ile 1950'nin oy-sayım esaslarını ters yazmak. 1946 açık oy gizli sayım, 1950 gizli oy açık sayımdır.
- Çok partili hayatın 1924'te başladığını sanmak. 1924 ve 1930 birer denemedir; kalıcı geçiş 1945-1946'dır.
- Kadınlara tüm hakların aynı yıl verildiğini sanmak. 1930, 1933 ve 1934 farklı düzeylerdir.
- Demokrasiyi yalnızca seçim sanmak. Hak ve özgürlükler, hukuk devleti ve denetim de gerekir.
- Çoğunluk kararını sınırsız sanmak. Çoğunluk, temel hak ve özgürlükleri ortadan kaldıramaz.
- Cumhuriyet ile demokrasiyi eş anlamlı kullanmak. Cumhuriyet devlet şekli, demokrasi yönetim anlayışıdır.
10. Kendini test et
- Türkiye'de ilk çok partili genel seçim hangi tarihte yapıldı ve hangi oy-sayım esası uygulandı?
- 1950 seçiminin demokrasi açısından önemi nedir?
- Kadınlara milletvekili seçme ve seçilme hakkı hangi tarihte tanındı?
- Cumhuriyet döneminin ilk muhalefet partisi hangisidir, hangi yıl kurulmuştur?
- Seçimlerin temel ilkelerinden dördünü yazın.
- Cumhuriyet ile demokrasi arasındaki farkı bir cümleyle açıklayın.
Cevapları göster
1) 21 Temmuz 1946; açık oy, gizli sayım (tasnif) esası uygulandı.
2) Gizli oy açık sayım esasıyla yapılması ve iktidarın seçimle el değiştirmesi bakımından dönüm noktasıdır.
3) 5 Aralık 1934.
4) Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası; 1924.
5) Genel oy, eşit oy, gizli oy, açık sayım ve döküm (tek dereceli seçim, serbest oy, yargı denetimi de olur).
6) Cumhuriyet devletin şeklidir (yöneticiler seçimle gelir); demokrasi ise halkın katılımı, hak ve özgürlükler ve denetime dayanan yönetim anlayışıdır.
Sık sorulan sorular
Tek dereceli seçim ne demek?
Seçmenin temsilcisini aracısız, doğrudan seçmesidir. İki dereceli sistemde seçmen önce ikinci seçmenleri seçer, onlar da milletvekilini belirler. Türkiye 1946 seçimiyle tek dereceli sisteme geçmiştir.
Referandum ile seçim arasındaki fark nedir?
Seçimde kişi ya da parti tercih edilir; referandumda (halk oylamasında) ise belirli bir konu hakkında doğrudan karar verilir. Referandum, temsilî demokrasinin içine doğrudan demokrasi ögesi katan bir uygulamadır.
Sivil toplum kuruluşları demokrasiye nasıl katkı sağlar?
Farklı kesimlerin taleplerini örgütlü biçimde dile getirir, kamu kurumlarının çalışmalarını izler ve gönüllü hizmet üretir. Böylece katılım seçim günleriyle sınırlı kalmaz, sürekli hâle gelir.
Demokrasi neden "yaşayan" bir düzen olarak anlatılır?
Çünkü bir kez kurulup bırakılabilen bir yapı değildir: katılım, denetim ve hak kullanımı sürdürülmedikçe kurumlar kâğıt üzerinde kalır. 7. sınıf programının bu öğrenme alanına "Yaşayan Demokrasimiz" adını vermesinin nedeni de budur.
Konuyu öğrendin. Şimdi soru çöz.
Bu konuda 1946-1950 ayrımı ve tarih sıralaması en çok hata yapılan yer; oturması tekrar gerektiriyor. Net Up'ı ücretsiz indir: seviyene göre soru gelir, yanlışların hata defterine düşer, çözünce silinir. Türkçe ve Matematik'te binlerce soru, günlük seri ve lig — hepsi bedava.
