Net UpBu ünite iki yarıdan oluşuyor: elektriklenme (kavram ağırlıklı, ezber az, mantık çok) ve elektrik enerjisi (hesap ağırlıklı). LGS'de ikisi de çıkıyor ama farklı beceri istiyorlar — bu yüzden ikisini ayrı çalışmak daha verimli.
Aynı cins yükler birbirini iter (− ile −, + ile +).
Zıt cins yükler birbirini çeker (− ile +).
Yüksüz (nötr) cisimde pozitif ve negatif yük sayısı eşittir.
1. Elektriklenme çeşitleri
| Tür | Temas var mı? | Sonuç | Örnek |
|---|---|---|---|
| Sürtünme ile | Var | Cisimler zıt yüklerle yüklenir | Balonu saça sürtmek |
| Dokunma ile | Var | Cisimler aynı cins yükle yüklenir | Yüklü çubuğu küreye değdirmek |
| Etki ile | Yok | Yükler yer değiştirir, toplam yük değişmez | Yüklü cismi yaklaştırmak |
2. Elektroskop
| Durum | Yapraklar |
|---|---|
| Nötr elektroskoba nötr cisim yaklaştırılır | Değişmez |
| Nötr elektroskoba yüklü cisim yaklaştırılır | Açılır (etki ile) |
| Yüklü elektroskoba aynı cins yük yaklaştırılır | Açıklık artar |
| Yüklü elektroskoba zıt cins yük yaklaştırılır | Açıklık azalır |
3. Topraklama ve yıldırım
Yıldırım: Bulut ile yer arasında biriken zıt yüklerin ani boşalmasıdır. Paratoner, yıldırımı güvenli bir yoldan toprağa ileterek binayı korur.
4. Direnç
| Etken | Direnç nasıl değişir? |
|---|---|
| Telin uzunluğu artarsa | Artar (doğru orantı) |
| Telin kesit alanı artarsa (kalınlaşırsa) | Azalır (ters orantı) |
| İletkenin cinsi | Maddeye göre değişir (bakır az, nikelin çok) |
5. Akım, gerilim, direnç ilişkisi
6. Seri ve paralel bağlama
| Seri bağlama | Paralel bağlama | |
|---|---|---|
| Eşdeğer direnç | R = R₁ + R₂ (artar) | 1/R = 1/R₁ + 1/R₂ (azalır) |
| Akım | Her yerde aynı | Kollara bölünür |
| Bir ampul sönerse | Hepsi söner | Diğerleri yanmaya devam eder |
| Ampul sayısı artarsa | Parlaklık azalır | Parlaklık değişmez |
| Kullanım | Eski süs lambaları | Ev elektrik tesisatı |
Kontrol refleksi: Paralel bağlamada eşdeğer direnç, en küçük dirençten de küçük çıkmalı. Burada 2 < 3 ✔. Büyük çıktıysa hata var.
7. Elektrik enerjisi ve güç
En sık hata: Watt'ı kilowatt'a çevirmeyi unutmak. 2000 × 3 = 6000 bulunursa cevap 1000 kat şişer.
8. Tasarruf ve güvenlik
| Önlem | Nedeni |
|---|---|
| A sınıfı (yüksek verimli) cihaz kullanmak | Aynı işi daha az enerjiyle yapar |
| LED ampul kullanmak | Enerjinin çoğunu ışığa çevirir, ısıya değil |
| Cihazları fişte bırakmamak | Bekleme modunda da enerji harcanır |
| Buzdolabı kapağını uzun süre açık tutmamak | Motor daha uzun çalışır |
| Sigorta kullanmak | Aşırı akımda devreyi keser, yangını önler |
| Topraklama hattı | Kaçak akımı toprağa iletir, çarpılmayı önler |
9. Sık yapılan hatalar
- "Proton geçti" demek. Sadece elektronlar hareket eder.
- Sürtünme ile dokunmayı karıştırmak. Sürtünmede zıt, dokunmada aynı yük.
- Kalın telin direncini fazla sanmak. Kesit artarsa direnç azalır.
- Paralel dirençte formülü yarım bırakmak. 1/R bulunur, sonra tersi alınır.
- Watt'ı kilowatt'a çevirmemek. kWh hesabında güç kW olmalı.
- Seri devrede akımın bölündüğünü sanmak. Seride akım her yerde aynıdır; bölünen paraleldir.
10. Kendini test et
- Cam çubuk ipek kumaşa sürtülüyor ve pozitif yükleniyor. İpek nasıl yüklenir?
- Negatif yüklü bir elektroskoba negatif yüklü cisim yaklaştırılırsa yapraklar ne yapar?
- 5 Ω ve 7 Ω'luk dirençler seri bağlanırsa eşdeğer direnç?
- 4 Ω ve 4 Ω'luk dirençler paralel bağlanırsa eşdeğer direnç?
- 24 V'luk kaynağa 6 Ω bağlanırsa akım kaç A?
- 1500 W'lık bir fırın 2 saat çalışırsa kaç kWh harcar?
Cevapları göster
Çözümlü örnek sorular
Aşağıdaki sorular Net Up uygulamasının soru havuzundan alınmıştır; kolaydan zora doğru sıralıdır. Her birinin adım adım çözümü de birlikte verilmiştir.
Aşağıdakilerden hangisi yalıtkan maddelere örnek gösterilebilir?
- A) Plastik, kauçuk ve cam
- B) Gümüş ve alüminyum folyo
- C) Grafit ve insan vücudu
- D) Bakır tel ve demir çubuk
Çözümü gör
Yalıtkan Maddeler:
→ Plastik, kauçuk ve cam elektrik yükünü iletmez → yalıtkandır ✓ (A)
Yanlış Seçenekler:
→ B: Gümüş ve alüminyum iyi iletkendir
→ C: Grafit ve insan vücudu elektriği iletir
→ D: Bakır ve demir iletkendir
TCG Anadolu savaş gemisinin güç sisteminde 440 V'luk jeneratöre seri bağlı 5Ω (makine dairesi), 11Ω (silah sistemi) ve 28Ω (radar-sonar) bulunuyor.
Devreden geçen akım ve radar-sonar sisteminin güç tüketimi aşağıdakilerden hangisidir?
- A) I = 10 A; P_radar = 2800 W
- B) I = 8 A; P_radar = 1792 W
- C) I = 11 A; P_radar = 3388 W
- D) I = 5 A; P_radar = 700 W
Çözümü gör
Seri Devre:
→ Seride dirençler toplanır: R = 5+11+28 = 44 Ω
→ Akım: I = V/R = 440/44 = 10 A (seride akım her yerde aynı)
→ Radar gücü: P = I²·R = 10²·28 = 2.800 W → A doğru ✓
Yanlış Seçenekler:
→ B: Akım 10 A'dir (toplam direnç 44Ω), 8 değil.
→ C: I = 10 A ve P = 2.800 W olmalı.
→ D: Seri devrede akım 10 A'dir, 5 değil.
Bir akıllı sulama sisteminde 36 V'luk bataryaya 6Ω (toprak nem sensörü) ve 12Ω (su pompası) paralel bağlı.
Su pompasından geçen akım, toplam akım ve toplam güç aşağıdakilerden hangisidir?
- A) I_pompa = 2 A; I_top = 8 A; P = 288 W
- B) I_pompa = 6 A; I_top = 12 A; P = 432 W
- C) I_pompa = 3 A; I_top = 6 A; P = 216 W
- D) I_pompa = 3 A; I_top = 9 A; P = 324 W
Çözümü gör
Seri bağlı dirençlerde eşdeğer direnç: R_eş = R₁ + R₂ + ... = 2 + 4 = 6 Ω. Mantık: seri bağlı dirençler üst üste konulmuş gibi davranır; toplam uzunluk artar → direnç artar. Karşılaştırma: paralel bağlı olsaydı 1/R_eş = 1/2 + 1/4 = 3/4 → R_eş = 4/3 ≈ 1,33 Ω (A seçeneği). → Cevap: D
Sık sorulan sorular
Elektroskop sorularını nasıl hızlı çözerim?
Tek soruyla: "yaklaştırılan yük, elektroskoptaki yükle aynı mı?" Aynıysa açıklık artar, zıtsa azalır. Nötr elektroskopta ise her iki durumda da açılır. Bu üç durum soruların neredeyse tamamını kapsıyor.
Seri mi paralel mi olduğunu şekilden nasıl anlarım?
Akımın izleyebileceği tek bir yol varsa seri, yol dallanıyorsa paraleldir. Pratik kontrol: bir ampulü zihnen söndür — diğerleri de sönüyorsa seri, yanmaya devam ediyorsa paralel.
Konuyu öğrendin. Şimdi soru çöz.
Elektrikte kavram soruları ile hesap soruları ayrı ayrı pratik istiyor. Net Up'ı ücretsiz indir: seviyene göre soru gelir, yanlışların hata defterine düşer, çözünce silinir. Türkçe ve Matematik'te binlerce soru, günlük seri ve lig — hepsi bedava.
