Net UpKalıtım, Fen'in matematiğe en çok benzeyen konusu — sorular bir tabloyu doldurup oran okumaktan ibaret. Olasılık konusundaki kesir bilgisi burada doğrudan işe yarıyor. DNA ve genetik kod konusunun devamı niteliğinde.
Baskın gen: Tek başına bile etkisini gösterir. Büyük harfle yazılır (A).
Çekinik gen: Etkisini göstermek için ikisinin de çekinik olması gerekir. Küçük harfle yazılır (a).
1. Genotip ve fenotip
| Genotip | Fenotip | |
|---|---|---|
| Nedir? | Gen dizilimi | Dışarıdan görünen özellik |
| Gösterim | AA, Aa, aa | Uzun boy, mavi göz… |
| Görülebilir mi? | Hayır | Evet |
2. Saf ve melez birey
Melez (hibrit): Genler farklı → Aa
| Genotip | Tür | Fenotip |
|---|---|---|
| AA | Saf baskın | Baskın özellik |
| Aa | Melez | Baskın özellik |
| aa | Saf çekinik | Çekinik özellik |
3. Punnett karesi
Bu tablo ezberlenmeli. Melez × melez çaprazlaması LGS'de en sık çıkan tiptir ve sonucu her zaman 3:1'dir.
4. Temel çaprazlamalar
| Çaprazlama | Genotip oranı | Fenotip oranı |
|---|---|---|
| AA × AA | Hepsi AA | %100 baskın |
| AA × aa | Hepsi Aa | %100 baskın (hepsi melez) |
| Aa × Aa | 1 AA : 2 Aa : 1 aa | %75 baskın, %25 çekinik |
| Aa × aa | 1 Aa : 1 aa | %50 baskın, %50 çekinik |
| AA × Aa | 1 AA : 1 Aa | %100 baskın |
| aa × aa | Hepsi aa | %100 çekinik |
Bu soru tipi çok sevilir. Mantık zinciri hep aynı: çekinik görünen bireyden geriye doğru git.
5. Olasılık hesabı
6. Cinsiyetin belirlenmesi
Erkek: XY — sperm X veya Y taşıyabilir.
Bu yüzden çocuğun cinsiyetini babadan gelen sperm belirler.
7. Akraba evliliği ve kalıtsal hastalıklar
| Kavram | Açıklama |
|---|---|
| Taşıyıcı | Hastalık genini taşıyan ama hasta olmayan melez birey (Aa) |
| Çekinik hastalık | Orak hücreli anemi, albinoluk, fenilketonüri |
| Korunma | Evlilik öncesi genetik danışmanlık ve tarama testleri |
8. Sık yapılan hatalar
- Genotip ile fenotipi karıştırmak. AA ve Aa farklı genotip, aynı fenotiptir.
- Fenotipten genotipi kesin sanmak. Baskın görünen birey AA da Aa da olabilir.
- Önceki çocukların sonrakini etkilediğini sanmak. Her doğum bağımsızdır.
- Cinsiyeti anneye bağlamak. Belirleyici babadan gelen spermdir.
- Çekinik bireyin genotipini araştırmak. Çekinik görünüyorsa kesinlikle aa'dır.
- Oranı sayı sanmak. %25 "4 çocuktan 1'i mutlaka" demek değil, olasılıktır.
9. Kendini test et
- Aa × aa çaprazlamasında çekinik fenotip oranı nedir?
- AA × aa çaprazlamasından oluşan bireylerin genotipi nedir?
- Çekinik bir özellik gösteren bireyin genotipi ne olabilir?
- Melez iki bireyin çocuğunun saf baskın (AA) olma olasılığı?
- Bir çiftin kız çocuk sahibi olma olasılığı nedir?
- Anne ve baba sağlıklı ama çocukları çekinik bir hastalığa sahip. Ebeveynlerin genotipi?
Cevapları göster
Çözümlü örnek sorular
Aşağıdaki sorular Net Up uygulamasının soru havuzundan alınmıştır; kolaydan zora doğru sıralıdır. Her birinin adım adım çözümü de birlikte verilmiştir.
Aa genotipli birey hangi fenotipi gösterir?
- A) Çekinik fenotip
- B) Hiçbirini
- C) Baskın fenotip
- D) Her ikisini de
Çözümü gör
Baskın Allel Fenotipi Belirler:
→ Aa'da A baskın (dominant), a çekinik (resesif)
→ Baskın allel her zaman kendini gösterir → baskın fenotip ✓
Yanlış Seçenekler:
→ A: Çekinik fenotip sadece aa (iki çekinik) olunca görülür
→ B: Mutlaka bir fenotip gösterir
→ D: İki fenotip aynı anda görülmez, biri baskındır
Bir araştırma verisi, akraba evliliklerinin çok yaygın olduğu kapalı toplulukta PKU (otozomal çekinik) görülme oranının genel nüfusun 8 katı olduğunu gösteriyor. Bu fark nasıl açıklanır?
- A) Akraba bireyler aynı çevrede büyüdüğü için benzer hastalıklara yakalanmaktadır; genetik bağlantı yoktur.
- B) Akraba evliliklerinde mutasyon hızı artar; yeni PKU mutasyonları oluşur.
- C) Akraba bireyler daha zayıf bağışıklık sistemine sahiptir; PKU bulaşıcı bir hastalıktır.
- D) Ortak ata paylaşmak, ikisinin de aynı nadir çekinik aleli taşıma olasılığını artırır (Aa × Aa → %25).
Çözümü gör
Akraba Evliliği + Çekinik Allel:
→ PKU otozomal çekinik; hastalık için iki çekinik allel (aa) gerekir.
→ Akrabalar ortak ata paylaştığından ikisinin de aynı nadir "a" allelini taşıma olasılığı yüksektir.
→ Aa × Aa çaprazı %25 hasta (aa) çocuk verir → kapalı toplulukta oran artar → D doğru ✓
Yanlış Seçenekler:
→ A: PKU çevresel değil genetik bir hastalıktır.
→ B: Akraba evliliği mutasyon hızını artırmaz; taşıyıcı birleşmesini artırır.
→ C: PKU bulaşıcı değildir; bağışıklıkla ilgisi yoktur.
Bir epidemiyoloji çalışmasında ağır sigara içicilerinde akciğer kanseri riskinin içmeyenlere kıyasla 15-25 kat arttığı saptanıyor. Sigara dumanındaki kimyasalların DNA'ya doğrudan hasar verdiği de bilinmektedir. Bu bilgiler ışığında aşağıdaki çıkarımlardan hangisi en güçlü biçimde desteklenmektedir?
- A) Sigara içmek kansere 100% yol açar; sigara içen herkes belirli bir yaşta kanser olur.
- B) Sigara dumanındaki mutajenler bölünmeyi düzenleyen genlerde mutasyon yapar; birikince kontrolsüz bölünme olur.
- C) Kanser genetik yatkınlıkla belirlenir; sigara etkisi istatistiksel bir yanılsamadır.
- D) Sigara hücre zarını eritir; hasar görmüş zar alyuvarları kanserleştirir.
Çözümü gör
Mutajen → Mutasyon → Kanser:
→ Sigara dumanındaki mutajenler DNA'ya hasar verir.
→ Bu hasar, hücre bölünmesini düzenleyen genlerde (proto-onkogen / tümör baskılayıcı gen) mutasyona yol açar.
→ Biriken mutasyonlar hücreyi kontrolsüz bölünmeye (kanser) sürükler → B doğru ✓ (15–25 kat risk artışı bunu destekler).
Yanlış Seçenekler:
→ A: Sigara riski çok artırır ama %100 kansere yol açmaz; herkes kanser olmaz.
→ C: Sigara etkisi gerçek ve güçlüdür; istatistiksel yanılsama değildir.
→ D: Sigara kanseri zar eritip alyuvar üzerinden değil, DNA mutasyonuyla oluşturur.
Sık sorulan sorular
Çaprazlama sorularına nereden başlamalıyım?
Her zaman çekinik görünen bireyden. Onun genotipi kesin bilinir (aa), oradan geriye doğru ebeveynlerin taşıması gereken genleri çıkarırsın. Baskın görünen bireyden başlarsan iki ihtimalle uğraşmak zorunda kalırsın.
%25 çıkması 4 çocuktan birinin kesin hasta olacağı anlamına mı gelir?
Hayır. Bu bir olasılıktır, garanti değil. Dört çocuğun dördü de sağlıklı olabilir ya da dördü de hasta olabilir — her doğumda olasılık sıfırlanıp yeniden %25 olur.
Konuyu öğrendin. Şimdi soru çöz.
Kalıtımda beceri çaprazlama kurmaktan geliyor — tabloyu hızlı doldurmak tekrarla otomatikleşiyor. Net Up'ı ücretsiz indir: seviyene göre soru gelir, yanlışların hata defterine düşer, çözünce silinir. Türkçe ve Matematik'te binlerce soru, günlük seri ve lig — hepsi bedava.
