Net UpBu ünite, Lozan'da çözülemeyen konuların nasıl çözüldüğünü anlatıyor. O yüzden Lozan'ı bilmeden bu konuya başlamak zor — Musul, Boğazlar ve Hatay burada karşımıza yeniden çıkıyor.
Dayandığı esaslar: tam bağımsızlık · gerçekçilik · barışçılık · uluslararası hukuka bağlılık · eşitlik
1. 1923–1930 dönemi: Lozan'dan kalan sorunlar
2. Musul sorunu
| Aşama | Gelişme |
|---|---|
| Lozan (1923) | Çözülemedi, ikili görüşmelere bırakıldı |
| 1924 | Haliç Konferansı'ndan sonuç çıkmadı |
| 1925 | Şeyh Sait İsyanı — Türkiye'nin eli zayıfladı |
| 1926 | Ankara Antlaşması — Musul, Irak'a bırakıldı |
3. Nüfus mübadelesi
4. 1930–1938 dönemi: bloklaşma ve güvenlik
5. Milletler Cemiyeti üyeliği (1932)
6. Balkan Antantı (1934)
| Üyeler | Amaç |
|---|---|
| Türkiye, Yunanistan, Romanya, Yugoslavya | İtalya'nın Balkanlar'a yönelik yayılmacı politikasına karşı sınırları güvence altına almak |
7. Montrö Boğazlar Sözleşmesi (1936)
| Lozan'daki durum | Montrö ile değişen |
|---|---|
| Boğazlar askerden arındırılmıştı | Türkiye asker bulundurma hakkı kazandı |
| Uluslararası komisyon yönetiyordu | Komisyon kaldırıldı, yönetim Türkiye'ye geçti |
| Egemenlik sınırlıydı | Tam egemenlik sağlandı |
8. Sadabat Paktı (1937)
| Üyeler | Amaç |
|---|---|
| Türkiye, İran, Irak, Afganistan | İtalya'nın Orta Doğu'ya yönelik tehdidine karşı doğu sınırlarını güvence altına almak |
9. Hatay'ın anavatana katılması
| Yıl | Gelişme |
|---|---|
| 1921 | Ankara Antlaşması ile Fransa yönetimindeki Suriye'de kaldı; özel statü tanındı |
| 1936 | Fransa Suriye'den çekilme kararı alınca sorun gündeme geldi |
| 1937 | Milletler Cemiyeti Hatay'a bağımsızlık statüsü tanıdı |
| 1938 | Hatay Devleti kuruldu |
| 1939 | Hatay Meclisi'nin kararıyla Türkiye'ye katıldı |
10. Sık yapılan hatalar
- Balkan Antantı ile Sadabat Paktı'nı karıştırmak. Balkan batı (1934), Sadabat doğu (1937).
- Boğazlar'ın Lozan'da tam çözüldüğünü sanmak. Tam egemenlik Montrö (1936) ile gelmiştir.
- Musul'un Türkiye'de kaldığını sanmak. 1926'da Irak'a bırakılmıştır.
- Hatay'ın Atatürk hayattayken katıldığını sanmak. Katılım 1939, vefat 1938'dir.
- Milletler Cemiyeti'ne başvuruyla girildiğini sanmak. Türkiye davet edilerek üye olmuştur.
- Şeyh Sait İsyanı'nı sadece iç mesele saymak. Musul'un kaybında etkili olmuştur.
11. Kendini test et
- Atatürk dönemi dış politikasının temel ilkesi nedir?
- Musul sorunu hangi antlaşmayla, ne zaman sonuçlandı?
- Balkan Antantı'nın üyeleri kimlerdir?
- Montrö Boğazlar Sözleşmesi Türkiye'ye ne kazandırdı?
- Sadabat Paktı hangi sınırı güvence altına almak için kuruldu?
- Hatay hangi yıl Türkiye'ye katıldı?
Cevapları göster
1) "Yurtta barış, dünyada barış."
2) 1926 Ankara Antlaşması ile — Musul, Irak'a bırakıldı.
3) Türkiye, Yunanistan, Romanya ve Yugoslavya.
4) Boğazlar üzerinde tam egemenlik: asker bulundurma hakkı ve uluslararası komisyonun kaldırılması.
5) Doğu sınırını — İtalya'nın Orta Doğu'ya yönelik tehdidine karşı.
6) 1939'da (Atatürk'ün vefatından sonra).
Çözümlü örnek sorular
Aşağıdaki sorular Net Up uygulamasının soru havuzundan alınmıştır; kolaydan zora doğru sıralıdır. Her birinin adım adım çözümü de birlikte verilmiştir.
Türkiye'nin 1934 yılında Yunanistan, Romanya ve Yugoslavya ile kurduğu savunma ve iş birliği örgütü aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Balkan Antantı
- B) Sadabat Paktı
- C) Milletler Cemiyeti
- D) NATO
Çözümü gör
Balkan Antantı (1934):
→ 1934 yılında Türkiye, Yunanistan, Romanya ve Yugoslavya arasında kurulan Balkan Antantı; Balkan sınırlarını güvence altına almayı ve bölgesel istikrarı pekiştirmeyi amaçlıyordu.
→ Bu antlaşma Atatürk dönemi barışçıl dış politikasının, "Yurtta sulh, cihanda sulh" ilkesinin Balkanlar boyutundaki somut göstergesidir.
Yanlış seçenekler:
→ B: Sadabat Paktı, Türkiye, İran, Irak ve Afganistan arasındadır; Balkan ülkeleri değil.
→ C: Milletler Cemiyeti bölgesel bir pakt değil, evrensel uluslararası örgüttür.
→ D: NATO 1949'da kurulmuştur; Atatürk döneminde henüz mevcut değildi.
→ Doğru: A ✓
Türkiye İkinci Dünya Savaşı'na girmediği hâlde savaş yıllarında halkın geçim şartları ağırlaşmıştır. Bu durumun temel nedeni aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Savaşa katılan devletlere büyük miktarda savaş tazminatı ödenmesi
- B) Ordunun uzun süre silah altında tutulması ve üretimin azalmasıyla temel malların kıtlaşması
- C) Ülkedeki fabrikaların savaş nedeniyle yabancı devletlerce işletilmeye başlanması
- D) Dış ticaretin savaş boyunca genişletilerek yerli üretimin ihmal edilmesi
Çözümü gör
Savaşa girmeyen ülkenin savaş ekonomisi:
→ Türkiye 1939-1945 arasında tarafsız kaldı, ancak sınırlarını korumak için seferberlik hâlinde bekledi.
→ Tarlada ve fabrikada çalışan genç nüfusun askere alınması üretimi düşürdü.
→ Ekmek, şeker, gaz gibi temel mallar kıtlaştı; devlet karne uygulamasına geçti.
→ Savaş harcamalarını karşılamak için yeni vergiler kondu; geçim şartları ağırlaştı.
→ Sonuç: Savaşa girilmediği hâlde savaşın ekonomik yükü halkın üzerinde hissedildi.
Lozan Antlaşması'ndan sonra Türkiye'nin karşılaştığı Musul meselesi, yabancı okullar sorunu ve Osmanlı borçlarının ödenmesi konuları farklı yıllarda çözüme kavuşturulmuştur. Bu üç sorunun çözüm yolları göz önüne alındığında aşağıdaki yargılardan hangisine varılabilir?
- A) Sorunların, Milletler Cemiyeti'nin verdiği kararlarla tek tek sonuca bağlandığına
- B) Egemenlik haklarını ilgilendiren sorunların görüşme ve antlaşma yoluyla çözüldüğüne
- C) Sorunların, Türkiye'nin askerî üstünlüğü sayesinde kısa sürede kapatıldığına
- D) Sorunların, Lozan Antlaşması'nın maddeleri uygulanarak kendiliğinden ortadan kalktığına
Çözümü gör
Ortak yöntem:
→ Musul: görüşmeler sonuç vermeyince konu Milletler Cemiyeti'ne gitti, sonunda 1926 Ankara Antlaşması ile kapandı.
→ Yabancı okullar: Türkiye kendi kanunlarını uygulayarak okulları denetime bağladı.
→ Osmanlı borçları: Lozan'da paylaştırılan borçlar, ödeme planlarıyla yıllar içinde ödendi.
→ Ortak nokta: Üçü de egemenlik konusudur ve üçü de silah yerine diplomasi ile sonuçlandırılmıştır.
→ Bu, "Yurtta sulh, cihanda sulh" ilkesinin somut uygulamasıdır.
Sık sorulan sorular
Bu üniteyi kolaylaştıran bir mantık var mı?
Var: her gelişmeyi "hangi tehdide karşı" sorusuyla oku. Balkan Antantı ve Sadabat Paktı İtalya'ya karşı, Montrö savaş tehlikesine karşı, Musul ve Hatay ise Lozan'dan kalan hesaplaşmalar. Tehdidi bilirsen tarihi de yerine oturur.
Neden bazı konular Lozan'da çözülemedi?
Çünkü İtilaf Devletleri'nin çıkarları çatışıyordu ve Türkiye her konuda taviz vermek istemiyordu. Görüşmelerin kesilmesi pahasına tam bağımsızlıkta ısrar edilmiş, çözülemeyen konular ise güç dengesi değiştiğinde (Montrö, Hatay) Türkiye'nin lehine sonuçlanmıştır.
Konuyu öğrendin. Şimdi soru çöz.
Dış politikada sorular tarih-olay-amaç üçlüsünü eşleştirmeyi istiyor. Net Up'ı ücretsiz indir: seviyene göre soru gelir, yanlışların hata defterine düşer, çözünce silinir. Türkçe ve Matematik'te binlerce soru, günlük seri ve lig — hepsi bedava.
