Net UpFiilde çatı, konunun adı yüzünden korkutucu görünür ama aslında tek bir soruyu cevaplıyor: yüklem, özne ve nesneyle nasıl bir ilişki kuruyor? Cümlenin ögeleri konusunu bildiğin varsayımıyla ilerliyoruz — çünkü çatı bulmak, öge bulmakla başlıyor.
1. Özneye göre çatı
Burada tek soru var: işi kim yapıyor? Cevaba göre dört tür çıkıyor.
| Tür | İşi kim yapıyor? | Örnek |
|---|---|---|
| Etken | Özne yapıyor (belli) | Ali camı kırdı. |
| Edilgen | Belli değil; özne etkileniyor | Cam kırıldı. |
| Dönüşlü | Özne kendi kendine yapıyor | Çocuk yıkandı. |
| İşteş | Karşılıklı veya birlikte yapılıyor | Kardeşler kucaklaştı. |
2. Etken çatı
Fiillerin çoğu doğal hâlinde etkendir; edilgen, dönüşlü ve işteş çatı ek alarak oluşur.
3. Edilgen çatı
-l ve -n.
4. Dönüşlü çatı
-l, -n, bazen -ş.
🔴 Edilgen mi dönüşlü mü? (konunun en kritik ayrımı)
İkisi de aynı ekleri alır (-l, -n). Ayrım ekte değil, anlamda. İki test var:
| Test | Edilgen | Dönüşlü |
|---|---|---|
| "kendi kendine" ekle | Anlam bozulur | Anlam korunur |
| "kim tarafından?" sor | Anlamlı (yapan belirsiz) | Anlamsız (yapan zaten özne) |
Bir ipucu daha: dönüşlü fiilin öznesi genellikle canlıdır (kendi kendine iş yapabilmesi için). Cansız bir özne görüyorsan edilgen olma olasılığı yüksektir.
5. İşteş çatı
-ş.
| Tür | Anlam | Örnek |
|---|---|---|
| Karşılıklı | Birbirine yapılıyor | Kardeşler kucaklaştı. · Çocuklar dövüştü. |
| Birlikte | Hep birlikte yapılıyor | Kuşlar uçuştu. · Yolcular koşuştu. |
-ş eki işteş yapmaz. "Anlaşıldı", "görüşüldü" gibi sözcüklerde -ş eki başka görevdedir. Ölçüt her zaman anlam: iş karşılıklı ya da birlikte mi yapılıyor?
6. Nesneye göre çatı
Bu kez soru şu: fiil nesne alabiliyor mu?
7. Geçişli ve geçişsiz
Önemli: Fiilin nesnesi cümlede yazılmasa da geçişli olabilir. "Bütün gün okudum" cümlesinde nesne yok ama "okumak" fiili nesne alabilir, yani geçişlidir. Ölçüt cümlede nesnenin bulunması değil, fiilin nesne alabilmesidir.
8. Oldurgan ve ettirgen
Bu ikisi, fiilin geçişlilik derecesini artıran çatılardır. Ekler aynı: -r, -t, -dır/-dir/-tır/-tir. Fark, başlangıç noktasında.
| Tür | Ne yapar | Örnek |
|---|---|---|
| Oldurgan | Geçişsiz fiili geçişli yapar | uyu (geçişsiz) → uyut (geçişli) |
| Ettirgen | Geçişli fiili bir kat daha geçişli yapar (iş başkasına yaptırılır) | yaz (geçişli) → yazdır (ettirgen) |
Pratik yöntem: Fiilin kök hâline bak. Kök geçişsizse (uyu, gül, koş) → oldurgan. Kök geçişliyse (yaz, oku, yap) → ettirgen.
9. LGS tuzakları
- Edilgen ile dönüşlüyü ekten ayırmaya çalışmak. Ekler aynı (-l, -n); ayrım anlamda. "Kendi kendine" testini uygula.
- Edilgen cümlede nesne aramak. Edilgende nesne yoktur; o sözcük sözde öznedir.
- İsim cümlesinde çatı aramak. "Hava güzeldi" → çatı özelliği yok.
- Her -ş ekini işteş sanmak. Anlam karşılıklı/birlikte değilse işteş değildir.
- Oldurgan ile ettirgeni karıştırmak. Kök geçişsizse oldurgan, geçişliyse ettirgen.
- Nesne yazılmadığı için geçişsiz demek. "Bütün gün okudum" → nesne yok ama fiil geçişli.
- Çatıyı tek eksende incelemek. Bir fiil aynı anda hem özneye hem nesneye göre çatıya sahiptir: "Ağaçlar budandı" → edilgen + geçişsiz.
10. Kendini test et
Aşağıdaki fiillerin özneye ve nesneye göre çatısını bulunuz:
- Pencere rüzgârdan açıldı.
- Gelin süslendi.
- İki arkadaş sarıldı.
- Annem bize masal okudu.
- Öğretmen ödevi öğrencilere yazdırdı.
- Bebeği zar zor uyuttuk.
- Hava akşama doğru soğudu.
Cevapları göster
Çözümlü örnek sorular
Aşağıdaki sorular Net Up uygulamasının soru havuzundan alınmıştır; kolaydan zora doğru sıralıdır. Her birinin adım adım çözümü de birlikte verilmiştir.
Aşağıdakilerden hangisi "Güneş buz kütlesini eritti." cümlesindeki "eritti" fiilinin çatısını doğru açıklamaktadır?
- A) Ettirgen çatıdadır; güneş erime işini başkasına yaptırmaktadır.
- B) Oldurgan çatıdadır; geçişsiz "eri-" fiili "-t" ekiyle geçişli yapılmıştır.
- C) Edilgen çatıdadır; eritme işini yapan belirsiz bırakılmıştır.
- D) Dönüşlü çatıdadır; buz kütlesi kendiliğinden erimektedir.
Çözümü gör
Oldurgan Çatı:
→ "Erimek" geçişsiz bir fiildir; "-t" eki alarak "eritmek" geçişli olmuştur.
→ "Güneş buz kütlesini eritti" — buz kütlesini (nesne) → güneş bizzat eritme eylemini yapıyor.
→ Ettirgen değil çünkü güneş eritmeyi başkasına yaptırmıyor; bizzat yapıyor.
Yanlış seçenekler:
→ A: Ettirgen olsaydı güneş eritmeyi bir başkasına yaptırırdı
→ C: Edilgen olsaydı özne belirsiz ve "-ıl/-ın" eki olurdu
→ D: Dönüşlü olsaydı buz kütlesi kendi kendine erimesi gerekir ama eylem güneşten geliyor
→ Doğru: B — "Eritti" oldurgan; geçişsiz fiil "-t" ekiyle geçişli yapılmış ✓
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde edilgen yapı yanlış kullanılmıştır?
- A) Bu proje uzman ekip tarafından hazırlandı.
- B) Toplantıda bazı kararlar alındı.
- C) Raporlar müdür tarafından incelendi.
- D) Hava soğudu, insanlar içeri çekildi.
Çözümü gör
Edilgen yapının doğru kullanımı:
Edilgen çatıda özne eylemi almaktadır; özne kendi iradesiyle eylem yapamaz.
→ A: "hazırlandı" → proje uzman ekip tarafından hazırlandı → bağlam uygun ✓
→ B: "alındı" → kararlar alındı → edilgen, özne eylemi almakta ✓
→ C: "incelendi" → raporlar incelendi → edilgen, bağlam uygun ✓
→ D: "çekildi" → insanlar içeri çekildi → "-il-" edilgen eki var, ama kastedilen "insanlar isteğiyle içeri girdi"; edilgen yapı bağlamla çelişiyor → yanlış kullanım ✓
Edilgen çatılı fiil, öznenin eylemden etkilendiğini bildirir; insanlar kendi istekleriyle girdiyse etken çatı ("insanlar içeri girdi") kullanılmalıdır.
Müdür asistana raporu hazırlattı, sekreterine daktilo ettirdi. Toplantı saatinde hazır olan belgeleri konuklara dağıttı.
Bu metindeki fiillerin çatısı ile ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?
- A) Hazırlattı ettirgen, ettirdi ettirgen, dağıttı etken
- B) Her üçü de ettirgen
- C) Her üçü de oldurgan
- D) Hazırlattı oldurgan, ettirdi ettirgen, dağıttı edilgen
Çözümü gör
Fiil çatısı → öznenin eylemi bizzat yapıp yapmadığına bakılır.
→ "hazırlattı": müdür raporu bizzat hazırlamadı, asistana yaptırdı → ettirgen çatı (-t eki)
→ "ettirdi": müdür daktilo işini bizzat yapmadı, sekreterine yaptırdı → ettirgen çatı (-tir eki)
→ "dağıttı": belgeleri müdür bizzat dağıttı → etken çatı (-t eki burada çatı eki değil, fiil kökünün parçası)
→ A: Hazırlattı ettirgen ✓ | ettirdi ettirgen ✓ | dağıttı etken ✓ — doğru
→ B: Her üçü ettirgen → "dağıttı" etken olduğu için yanlış
→ C: Her üçü oldurgan → özne dışarıdan nesneye etki etmiş, "oldurgan" değil
→ D: "dağıttı" edilgen değil; müdür bizzat yapıyor
Doğru cevap: A
Sık sorulan sorular
Bir fiil hem edilgen hem geçişli olabilir mi?
Olamaz. Edilgen çatılı fiil nesne alamadığı için geçişsizdir. Ancak bir fiil aynı anda "edilgen + geçişsiz" ya da "etken + geçişli" gibi iki eksende birlikte tanımlanır.
Dönüşlü fiilin öznesi neden genelde canlı olur?
Çünkü dönüşlülük "işi kendi kendine yapmak" demektir; bu da iradeli bir varlık gerektirir. Cansız özneli cümlelerde (cam, kapı, pencere) çatı genellikle edilgendir.
Çatı konusu neden ögelerle birlikte öğrenilmeli?
Çünkü çatıyı belirleyen şey öznenin ve nesnenin durumu. Sözde özneyi tanımayan biri edilgen çatıyı da bulamaz. Bu yüzden sıra: ögeler → çatı → cümle türleri.
Konuyu öğrendin. Şimdi soru çöz.
Çatı sorularında ezber işe yaramaz — anlam testini refleks hâline getirmek gerekir. Net Up'ta seviyene göre soru gelir, yanlışların hata defterine düşer, çözünce silinir. Türkçe ve Matematik ücretsiz.
