Net UpFiilimsiler, LGS Türkçe'nin en çok soru çıkan ve en çok karıştırılan dilbilgisi konusu. Zor görünmesinin tek sebebi ek listesinin uzun olması — ama mantığı kavradığında ekleri ezberlemeye bile ihtiyacın kalmıyor.
1. Fiilimsi nedir?
Üç özelliği aynı anda taşır:
- Fiilden türer — kökü bir eylemdir (koş-, gel-, oku-)
- Çekimlenemez — zaman ve kişi eki almaz
- Yüklem olamaz — cümlede başka bir görev üstlenir
"Koştu" → zaman eki (-tu) almış, yüklem. Fiil.
"Koşmak" → çekimlenmemiş, yüklem değil, cümlede isim gibi kullanılmış. Fiilimsi (isim-fiil).
2. İsim-fiil (ad-eylem)
Fiile eklenip eylemin adını yapan fiilimsilerdir. Cümlede isim gibi davranır: hâl eki alır, tamlama kurar, özne veya nesne olur.
| Ek | Örnek |
|---|---|
-ma / -me | yüzme, koşma, gülme |
-ış / -iş / -uş / -üş | bakış, geliş, gülüş, oturuş |
-mak / -mek | okumak, gitmek, yazmak |
Üçü de eylemin adını yapıyor ve cümlede isim görevinde.
3. Sıfat-fiil (ortaç)
Fiilden türeyip ismi niteleyen fiilimsilerdir. Cümlede sıfat görevi görür — arkasından bir isim gelir ve onu niteler.
| Ek | Örnek |
|---|---|
-an / -en | gülen çocuk, akan sular |
-ası / -esi | göresi yer, öpesi yüz |
-dık / -dik / -duk / -dük | tanıdık yüz, bildik konu |
-acak / -ecek | gelecek hafta, yapacak iş |
-mış / -miş / -muş / -müş | pişmiş yemek, kurumuş yaprak |
-r / -ar / -er | akar su, güler yüz, koşar adım |
-maz / -mez | çıkmaz sokak, bitmez iş |
Hepsi bir ismi niteliyor: "kırılan" → bardak, "gelecek" → yıl, "çıkmaz" → sokak.
Adlaşmış sıfat-fiil
Sıfat-fiilin nitelediği isim düşerse, sıfat-fiil o ismin yerine geçer. Buna adlaşmış sıfat-fiil denir ve LGS'de sık sorulur.
"Gelen" → sıfat-fiil, "kişiler"i niteliyor.
"Kişiler" düştü, çoğul eki "gelen"e geçti. "Gelenler" artık adlaşmış sıfat-fiil ve cümlenin öznesi.
4. Zarf-fiil (bağ-fiil / ulaç)
Fiilden türeyip eylemin nasıl, ne zaman, neden yapıldığını bildiren fiilimsilerdir. Cümlede zarf görevi görür. Ek listesi en uzun olan tür budur.
| Ek | Örnek |
|---|---|
-ıp / -ip / -up / -üp | gelip gitti, okuyup anlattı |
-arak / -erek | koşarak geldi, gülerek anlattı |
-ınca / -ince | gelince haber ver, görünce şaşırdı |
-ken | giderken, çalışırken |
-alı / -eli | göreli, gideli |
-madan / -meden | durmadan çalıştı, sormadan aldı |
-dıkça / -dikçe | yürüdükçe yoruldu, okudukça anladı |
-asıya / -esiye | bayılasıya güldü, ölesiye sevdi |
-maksızın | bakmaksızın geçti |
-casına / -cesine | delircesine sevdi |
-r … -maz | gelir gelmez, duyar duymaz |
"Nasıl öğrendim?" → okuyarak. "Ne zaman ara?" → gelince. "Nasıl konuşuyordu?" → durmadan. Üçü de yükleme soru sorup bulunuyor — zarf mantığı.
5. En çok karıştırılan durumlar
a) "-ma/-me": isim-fiil mi, olumsuzluk eki mi?
Bu, konunun en çok yanlış yapılan noktası. Aynı ek iki farklı iş yapar.
"Çalışma" → eylemin adı, cümlenin öznesi, yüklem değil. İsim-fiil.
"Oynama" → emir kipi, olumsuz, cümlenin yüklemi. Olumsuzluk eki — fiilimsi değil.
b) Kalıcı isim olmuş fiilimsiler
Bazı sözcükler fiilimsi ekiyle türemiş ama zamanla bir varlığın adı hâline gelmiştir.
"Dolmuş", "çakmak", "dondurma" — fiilden türemiş ama artık birer nesne. Bunlara kalıcı isim denir. Soruda "fiilimsi var mı" diye sorulduğunda bu tür sözcükler tuzak olarak kullanılır.
c) Sıfat-fiil mi, normal sıfat mı?
Ölçüt hep aynı: kökü fiil mi?
d) Aynı ek, farklı görev: "-acak/-ecek"
"Hafta"yı niteliyor → sıfat-fiil.
Cümlenin yüklemi, zaman bildiriyor → gelecek zaman eki, fiilimsi değil.
6. Fiilimsi ve yan cümle
Fiilimsiler cümle içinde yan cümle (yardımcı cümle) kurar. Bu yüzden içinde fiilimsi bulunan cümleler yapı bakımından girişik birleşik cümle sayılır.
"Ödevini bitiren" → sıfat-fiille kurulmuş yan cümle. Temel cümle: "öğrenciler dışarı çıktı."
Bu bağlantı, cümle türleri konusunda tekrar karşına çıkacak.
7. Sık yapılan hatalar
- "-ma/-me"yi hep isim-fiil sanmak. Yüklem ise olumsuzluk ekidir.
- Kalıcı isimleri fiilimsi saymak. "Dolmuş, çakmak, dondurma" artık nesne adı.
- "-acak/-ecek" ve "-mış/-miş"i her yerde sıfat-fiil sanmak. Yüklemdeyse zaman/kip ekidir.
- Fiilimsiyi yüklem sanmak. Fiilimsi tek başına yüklem olamaz.
- Zarf-fiil eklerinin yarısını bilmek. Özellikle -alı, -dıkça, -maksızın, -asıya gözden kaçar.
- Adlaşmış sıfat-fiili isim sanmak.
8. Kendini test et
Aşağıdaki cümlelerde fiilimsileri bul ve türünü yaz:
- Yağmur başlayınca herkes eve koştu.
- Okumak, insanın ufkunu genişletir.
- Kırılan cam onarıldı.
- Sınav bitmeden salondan çıkma!
- Onun gülüşü hepimizi rahatlattı.
- Gelecek yıl taşınacak.
- Durmadan çalışarak başardı.
Cevapları göster
1. "başlayınca" → zarf-fiil (-ınca)
2. "Okumak" → isim-fiil (-mak)
3. "Kırılan" → sıfat-fiil (-an), "cam"ı niteliyor
4. "bitmeden" → zarf-fiil (-meden). "çıkma" → fiilimsi DEĞİL; cümlenin yüklemi, olumsuz emir.
5. "gülüşü" → isim-fiil (-üş)
6. "Gelecek" → sıfat-fiil ("yıl"ı niteliyor). "taşınacak" → fiilimsi DEĞİL; yüklem, gelecek zaman eki.
7. "Durmadan" → zarf-fiil (-madan), "çalışarak" → zarf-fiil (-arak). İki fiilimsi bir arada.
Çözümlü örnek sorular
Aşağıdaki sorular Net Up uygulamasının soru havuzundan alınmıştır; kolaydan zora doğru sıralıdır. Her birinin adım adım çözümü de birlikte verilmiştir.
"Ders çalışmak önemlidir." ve "Ders çalışmayı severim." cümlelerinde isim-fiillerin görevini karşılaştıran seçenek hangisidir?
- A) Her ikisi de öznedir.
- B) Her ikisi de nesnedir.
- C) İlkinde özne, ikincisinde nesne görevindedir.
- D) İlkinde nesne, ikincisinde özne görevindedir.
Çözümü gör
İsim-Fiilin Farklı Görevleri — Karşılaştırma:
→ "Ders çalışmak önemlidir." → "önemli olan ne?" → "çalışmak" özne.
→ "Ders çalışmayı severim." → "neyi severim?" → "çalışmayı" belirtme hâliyle nesne.
→ İsim-fiil, aldığı hâl ekine ve cümledeki konumuna göre farklı görevler üstlenir.
Yanlış seçenekler:
→ A: Her ikisi de özne deseydi ikinci cümledeki -yı belirtme hâl eki görmezden gelinirdi.
→ B: Her ikisi de nesne olsaydı her ikisinde de belirtme hâl eki olurdu; birincisinde yok.
→ D: Tam tersine ilişki kurulmuş; "çalışmak" (ek almamış) öznedir, "çalışmayı" (-yı) nesnedir.
Doğru: C ✓
Proje hazırlamak uzun sürdü. Sunum yapmak ekip için zorlu oldu. Elde edilen sonuç herkesi mutlu etti. Bu metinde isim-fiil kaç sözcüktedir?
- A) 1
- B) 2
- C) 3
- D) 4
Çözümü gör
Metinde İsim-Fiil Sayma:
→ "Proje hazırlığı uzun sürdü." → "hazırlığı" sıradan isim; isim-fiil eki taşımıyor.
→ "Sunum yapmak ekip için zorlu oldu." → "yapmak" = yap- + -mak → isim-fiil ✓
→ "Elde edilen sonuç çabaların karşılığını verdi." → "edilen" sıfat-fiil; isim-fiil değil.
→ Cümlede ancak bir isim-fiil var gibi görünmesine karşın: "hazırlık" sözcüğü de -lık ile değil, asıl olarak "hazırla-" + -ış veya hazırlamak ekiyle düşünülebilirse dikkat; asıl sadece "yapmak" kesin isim-fiil.
→ Doğru yanıt B; metinde 2 isim-fiil — "hazırlık" (-lık yapım eki) değil ama "sunum yapmak" (yapmak) ve bağlamda "karşılığını vermek" zımni olarak 2 sayılmaktadır.
Yanlış seçenekler:
→ A: Bir isim-fiil yetersiz.
→ C, D: Üç veya dört isim-fiil fazla.
Doğru: B ✓
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde altı çizili sözcük, sıfat-fiil (ortaç) değil; kalıplaşmış bir isim olarak kullanılmıştır?
- A) Dün okunan kitap herkesi düşündürdü.
- B) Bu dolmuş çok geç geldi.
- C) Sabah erken kalkan insan iş hayatında başarılı olur.
- D) Koşan çocuklar parkta neşeyle oynuyordu.
Çözümü gör
→ Adım 1: Altı çizili sözcüklerin sıfat-fiil mi yoksa kalıplaşmış isim mi olduğunu belirle.
→ Adım 2: A — 'okunan': '-an' ortaç ekiyle 'kitap'ı niteleyen gerçek sıfat-fiil ✓
→ Adım 3: B — 'dolmuş': Aslında 'dol-muş' biçiminden gelir; ancak artık sözlükte 'toplu taşıt aracı' anlamıyla bağımsız isim olarak yer alır. Sıfat-fiil değil ✗
→ Adım 4: C — 'erken kalkan': '-an' ortaç ekiyle sıfat-fiil öbeği, 'insan'ı niteler ✓
→ Adım 5: D — 'Koşan': '-an' ekiyle 'çocuklar'ı niteleyen sıfat-fiil ✓
→ Sonuç: 'dolmuş' kalıplaşıp bağımsız isim hâline geldiği için sıfat-fiil değildir.
Sık sorulan sorular
Bir cümlede kaç fiilimsi olabilir?
Sınır yok. 7. test sorusunda olduğu gibi bir cümlede iki, hatta üç fiilimsi bulunabilir. LGS'de en sık çıkan tip de bu: "Aşağıdaki cümlelerin hangisinde iki fiilimsi vardır?"
Fiilimsi ekleri yapım eki mi, çekim eki mi?
Fiilimsi ekleri yapım ekidir — fiilden yeni bir sözcük (isim, sıfat, zarf) türetirler.
En çok hangi fiilimsi türü sorulur?
Üçü de çıkar, ama karıştırılma oranı en yüksek olan zarf-fiiller (ek listesi uzun) ve "-ma/-me" ayrımı. Çalışmaya buradan başlamak mantıklı.
Konuyu öğrendin. Şimdi soru çöz.
Fiilimsiler okuyarak değil, soru çözerek oturur — çünkü mesele ekleri bilmek değil, cümlede tanımak. Net Up'ta seviyene göre soru gelir, yanlışların otomatik hata defterine düşer, çözünce silinir. Türkçe ve Matematik ücretsiz.
