Bir sözcüğün akla ilk gelen, sözlükteki temel anlamıdır. Buna temel anlam da denir. Soğuk su ifadesinde soğuk sözcüğü gerçek anlamdadır.

Sözcüğün gerçek anlamından tamamen uzaklaşıp benzetme yoluyla başka bir anlam kazanmasıdır. Soğuk bir karşılama ifadesinde soğuk sözcüğü mecaz anlamdadır.

Bir bilim, sanat ya da meslek dalına ait özel anlamdır. Kök sözcüğü bitki için gerçek anlamda, dil bilgisinde ve matematikte terim anlamdadır.

Deyim ile atasözü arasındaki fark nedir?

Deyim bir durumu etkili biçimde anlatan kalıplaşmış söz öbeğidir ve çoğunlukla yargı bildirmez. Atasözü ise öğüt, kural ya da genel bir doğru bildiren, yargı taşıyan kalıplaşmış cümledir.

Çok anlamlılık nedir?

Bir sözcüğün temel anlamının yanında ona bağlı yan anlamlar kazanmasıdır. Göz sözcüğünün organ anlamı temel, iğnenin gözü kullanımı yan anlamdır.

Sözcüğün anlamını nasıl buluruz?

Sözcüğe tek başına değil cümledeki bağlamına bakılır. Aynı sözcük bir cümlede gerçek, başka bir cümlede mecaz ya da terim anlamda olabilir.

Sözcükte Anlam — 7. Sınıf Türkçe

Sözcüklerin sabit bir anlamı yoktur; bağlam anlamı belirler. "Soğuk" bir günü de anlatır, bir insanı da. Bu sayfada sözcüğün anlam katmanlarını ve kalıplaşmış sözleri (deyim, atasözü) tek tek ayıracağız.

Bu sayfada

Gerçek (temel) anlam
Yan anlam ve çok anlamlılık
Mecaz anlam
Terim anlam
Deyimler
Atasözleri
Eş, zıt ve eş sesli sözcükler
Sık yapılan hatalar
Kendini test et

1. Gerçek (temel) anlam

Gerçek anlam: Sözcüğün akla ilk gelen, sözlükteki temel anlamıdır.

Bardaktaki soğuk suyu içti. · Ağzını açıp esnedi. · Ağacın dalı kırıldı.

2. Yan anlam ve çok anlamlılık

Yan anlam: Sözcüğün temel anlamıyla bağını koparmadan, benzerlik yoluyla kazandığı yeni anlamdır. Bir sözcüğün birden çok anlamı olmasına çok anlamlılık denir.

Sözcük	Gerçek (temel) anlam	Yan anlam
göz	Gözü ağrıyordu.	İğnenin gözüne iplik geçirdi.
burun	Burnu kanadı.	Geminin burnu kayalığa çarptı.
ayak	Ayağı şişmiş.	Masanın ayağı kırıldı.
kol	Kolunu kaldırdı.	Ceketin kolu yırtıldı.

Yan anlam mı, mecaz mı? Yan anlamda somut bir benzerlik sürer (masanın ayağı gerçekten ayağa benzer). Mecazda ise gerçek anlamdan tamamen kopulur ve çoğunlukla soyut bir anlam doğar.

3. Mecaz anlam

Mecaz anlam: Sözcüğün gerçek anlamından tamamen uzaklaşıp benzetme yoluyla kazandığı anlamdır.

Sözcük	Gerçek anlam	Mecaz anlam
soğuk	Soğuk bir gündü.	Soğuk bir karşılama yaptı.
acı	Acı biber yedi.	Acı bir haber aldık.
ağır	Ağır çantayı taşıdı.	Ağır sözler söyledi.
düşmek	Elinden bardak düştü.	Fiyatlar düştü.
pişmek	Yemek pişti.	Bu işte iyice pişti.

Aynı sözcük, üç ayrı anlam.

Bahçedeki kökleri temizledi. → gerçek anlam

"Gelmek" fiilinin kökü "gel-"dir. → terim anlam

Sorunun köküne inmeliyiz. → mecaz anlam

4. Terim anlam

Terim anlam: Bir bilim, sanat, spor ya da meslek dalına özgü, o alanda tek ve kesin karşılığı olan anlamdır.

Alan	Terim örnekleri
Matematik	üçgen, kesir, açı, kök, çarpan
Türkçe	özne, yüklem, ek, kip, dize
Fen	hücre, basınç, kütle, tepkime
Müzik / Spor	nota, perde, faul, servis

5. Deyimler

Deyim: En az iki sözcükten oluşan, kalıplaşmış, çoğunlukla mecaz anlam taşıyan ve bir durumu etkili biçimde anlatan söz öbeğidir.

Deyimlerin üç temel özelliği vardır:

Kalıplaşmıştır — sözcükleri değiştirilemez ("göze girmek" var, "göze yerleşmek" yok)
Çoğunlukla mecazlıdır — sözcüklerin toplamından farklı bir anlam verir
Yargı bildirmez — öğüt vermez, bir durumu adlandırır

Deyim	Anlamı
etekleri zil çalmak	çok sevinmek
pabucu dama atılmak	değerini yitirmek
kulak kabartmak	gizlice dinlemeye çalışmak
burnu havada olmak	kibirli davranmak
iğneyle kuyu kazmak	çok zor ve yavaş ilerleyen bir işi sürdürmek
göz atmak	kısaca bakmak

Not: Bazı deyimler gerçek anlamlıdır: "çoğu gitti azı kaldı", "eli boş dönmek" gibi. Yani mecaz olmak deyim olmanın zorunlu şartı değildir; kalıplaşmış olmak zorunlu şarttır.

6. Atasözleri

Atasözü: Uzun gözlem ve deneyimlerden doğmuş, öğüt ya da genel bir doğru bildiren, söyleyeni belli olmayan kalıplaşmış cümlelerdir.

Atasözü	Verdiği ders
Damlaya damlaya göl olur.	Küçük birikimler büyük sonuç doğurur.
Ayağını yorganına göre uzat.	İmkânına göre harcama yap.
Sakla samanı, gelir zamanı.	Bugün işe yaramayan, ileride gerekebilir.
Bir elin nesi var, iki elin sesi var.	Birlikte çalışmak güç katar.

	Deyim	Atasözü
Yapı	Söz öbeği	Cümle
Yargı	Bildirmez	Bildirir
Amaç	Durumu anlatmak	Öğüt / kural vermek
Örnek	göze girmek	Göz görmeyince gönül katlanır.

7. Eş, zıt ve eş sesli sözcükler

Tür	Tanım	Örnek
Eş anlamlı	Yazılışı farklı, anlamı aynı	kara – siyah, okul – mektep, yanıt – cevap
Zıt (karşıt) anlamlı	Anlamca birbirinin karşıtı	uzun – kısa, gelmek – gitmek, aydınlık – karanlık
Eş sesli (sesteş)	Yazılışı ve okunuşu aynı, anlamı bambaşka	yüz (sayı) – yüz (surat) – yüz- (yüzmek)

Zıt anlam ile olumsuzluk aynı değildir. "Gelmek"in zıttı "gitmek"tir; "gelmemek" değildir. Olumsuzluk eki sözcüğün karşıtını değil, olmayışını anlatır.

8. 8. sınıfta bu nereye bağlanıyor?

Bu konu LGS'de doğrudan sorulmuyor; ama 8. sınıfta sözcükte anlam bunun üzerine kuruluyor ve orada sözcüğün anlamını bağlamdan çıkarma, deyim-atasözü yorumlama gibi daha üst düzey beceriler isteniyor.

Devamı: 8. sınıf sözcükte anlam. Anlam konusunu tamamlamak için 7. sınıf cümlede anlam sayfasına da bak.

9. Sık yapılan hatalar

Yan anlamı mecaz sanmak. "Masanın ayağı" yan anlam, "ayak sürümek" mecazdır.
Deyimi atasözü sanmak. Deyim yargı bildirmez, atasözü bildirir.
Terim anlamı her alanda aramak. Sözcük o alanda kullanılmadıysa terim değildir.
Eş sesli ile çok anlamlıyı karıştırmak. Eş seslilerin anlamları arasında hiçbir bağ yoktur; çok anlamlıda bağ vardır.
Zıt anlam yerine olumsuzunu yazmak. "Uzun"un zıttı "kısa"dır.
Deyimin sözcüklerini değiştirmek. Deyimler kalıptır, esnetilmez.

10. Kendini test et

Altı çizili sözcüklerin anlamını (gerçek / yan / mecaz / terim) belirle:

Üçgenin iç açıları toplamı 180 derecedir.
Kapının kolu kırılmış.
Bugün çok ağır bir gün geçirdim.
Dağın eteğinde mola verdik.
Çorba biraz tuzlu olmuş.
"Damlaya damlaya göl olur." — bu söz ne?

Cevapları göster

1. "açıları" → terim anlam (matematik terimi)

2. "kolu" → yan anlam (insan koluna benzerlikten türemiş)

3. "ağır" → mecaz anlam (yorucu, zor)

4. "eteğinde" → yan anlam (giysinin eteğine benzerlik)

5. "tuzlu" → gerçek anlam

6. Atasözü — yargı bildiren, öğüt veren kalıplaşmış cümle.

Sık sorulan sorular

Bir sözcük aynı anda hem mecaz hem terim olabilir mi?

Aynı cümlede olamaz. Ama aynı sözcük farklı cümlelerde farklı anlam kazanabilir; bu yüzden bağlama bakmak şarttır.

Deyimler neden mecazlıdır?

Çoğu deyim bir durumu somut bir sahne üzerinden anlattığı için gerçek anlamdan uzaklaşır. Ancak az sayıda deyim gerçek anlamlıdır.

Atasözlerinin söyleyeni var mı?

Yoktur; halkın ortak ürünüdür. Söyleyeni belli olan kalıcı sözlere özdeyiş (vecize) denir.

Eş anlamlılar her yerde birbirinin yerine geçer mi?

Geçmez. "Kara gün" denir ama "siyah gün" denmez. Kalıplaşmış kullanımlarda eş anlamlı değiştirilmez.

Konuyu öğrendin. Şimdi soru çöz.

Sözcükte anlam, çok cümle görerek gelişen bir sezgidir. Net Up'ı ücretsiz indir: seviyene göre soru gelir, yanlışların hata defterine düşer, çözünce silinir. Türkçe ve Matematik'te binlerce soru, günlük seri ve lig — hepsi bedava.

Sonraki konu Cümlede Anlam →