Net UpSözcükte anlam, LGS Türkçe'nin en çok soru gelen alanı. Kural ezberi değil, bağlamı okuma becerisi istiyor: aynı sözcük bir cümlede gerçek, diğerinde mecaz olabiliyor. Bu yüzden sözcüğü tek başına değil, içinde bulunduğu cümleyle birlikte düşünmek gerekiyor.
1. Gerçek anlam (temel anlam)
"Soğuk" burada sıcaklık düşüklüğünü anlatıyor — akla gelen ilk anlam. Gerçek anlam.
"Göz" organ anlamında. Gerçek anlam.
2. Yan anlam
İnsan ayağıyla ilişkili (alt kısımda, destek veren) ama aynı değil. Yan anlam.
Gözle şekil benzerliği var. Yan anlam.
Yan anlam.
3. Mecaz anlam
Sıcaklıkla ilgisi yok, "ilgisiz, mesafeli" demek. Mecaz anlam.
"Cömert" anlamında. Mecaz (aynı zamanda deyim).
Mecaz anlam.
4. Terim anlam
Matematik alanına özgü. Terim anlam.
Aynı sözcük burada gerçek anlam.
| Sözcük | Terim anlam (alan) | Gerçek anlam |
|---|---|---|
| kök | Matematik: karekök | Bitkinin toprak altı kısmı |
| taban | Geometri: şeklin alt kenarı | Ayağın alt yüzü |
| perde | Tiyatro: oyun bölümü | Pencere örtüsü |
| kuvvet | Fizik: itme/çekme etkisi | Güç |
| ölçü | Edebiyat: hece sayısı düzeni | Boyut, miktar |
5. Eş sesli (sesteş) sözcükler
Üç farklı sözcük, aynı yazılış. Eş sesli.
6. Eş anlamlı ve zıt anlamlı sözcükler
| Eş anlamlı (anlamdaş) | Zıt anlamlı (karşıt) |
|---|---|
| siyah – kara | siyah – beyaz |
| okul – mektep | uzun – kısa |
| cevap – yanıt | gelmek – gitmek |
| hediye – armağan | zengin – yoksul |
| kelime – sözcük | açık – kapalı |
7. Deyim ve atasözü
| Deyim | Atasözü | |
|---|---|---|
| Amaç | Anlatımı güçlendirmek | Öğüt vermek, yargı bildirmek |
| Yapı | Cümle içinde kullanılır | Tek başına cümle olur |
| Örnek | göz boyamak, etekleri zil çalmak | Damlaya damlaya göl olur. |
| Öğüt var mı? | Yok | Var (çoğunda) |
Anlatımı güçlendiriyor, öğüt vermiyor, cümlenin parçası. Deyim.
Öğüt veriyor, tek başına tam cümle. Atasözü.
8. Somut ve soyut anlam
Soyut: Algılanamayan, düşünceyle kavranan (sevgi, özgürlük, korku).
9. Sık yapılan hatalar
- Sözcüğü bağlamdan koparmak. Aynı sözcük farklı cümlelerde farklı tür anlam taşır.
- Yan anlamı mecaz sanmak. Somut bir parçayı adlandırıyorsa yan anlamdır.
- Eş sesliyi çok anlamlıyla karıştırmak. Anlam bağı var mı diye bak.
- Olumsuzluğu zıtlık saymak. "Güzel değil" ≠ "çirkin" düzeyinde zıtlık.
- Her mecazı deyim sanmak. Deyim kalıplaşmış bir ifadedir; her mecaz kullanım deyim değildir.
- "Ses"i soyut saymak. Duyulabilen her şey somuttur.
10. Kendini test et
- "Bu kumaşın yüzü daha parlak." — "yüz" hangi anlamdadır?
- "Tartışmada ağır sözler söyledi." — gerçek mi mecaz mı?
- "Üçgenin tabanı 6 cm'dir." — hangi anlam türü?
- "Acele işe şeytan karışır." — deyim mi atasözü mü?
- "Cesaret" sözcüğü somut mu soyut mu?
- "Pencerenin kanatları açıktı." — hangi anlam türü?
Cevapları göster
1) Yan anlam — kumaşın ön yüzü, insan yüzüyle benzerlik yoluyla ilişkili somut bir bölüm.
2) Mecaz — sözlerin ağırlığı ölçülemez; "incitici" anlamında.
3) Terim anlam — geometriye özgü kullanım.
4) Atasözü — öğüt veriyor, tek başına tam cümle.
5) Soyut — hiçbir duyuyla algılanamaz.
6) Yan anlam — kuş kanadıyla şekil/işlev benzerliği olan somut bir parça.
Çözümlü örnek sorular
Aşağıdaki sorular Net Up uygulamasının soru havuzundan alınmıştır; kolaydan zora doğru sıralıdır. Her birinin adım adım çözümü de birlikte verilmiştir.
Kışın soğuğunda küs duran iki arkadaş yan yana oturuyordu. İçlerinden biri usulca "Aramızdaki buzları artık eritelim." dedi.
Bu sözde geçen buz sözcüğü hangi anlamda kullanılmıştır?
- A) Gerçek anlam
- B) Terim anlam
- C) Mecaz anlam
- D) Yan anlam
Çözümü gör
Mecaz Anlam — Buz Eritme:
→ "Buz" sözcüğü gerçekte donmuş su anlamına gelir; ancak "aramızdaki buzları eritmeliyiz" cümlesinde "soğukluk, mesafe, kırgınlık" gibi soyut bir anlama büründürülmüştür.
→ Bu kullanım mecaz anlamdır: sözcük gerçek anlamının dışında, benzetme yoluyla soyut bir durumu anlatmaktadır.
Yanlış seçenekler:
→ A (Gerçek anlam): Gerçek anlam olsaydı buzun fiziksel olarak erimesinden söz edilirdi.
→ B (Terim anlam): "Buz" burada herhangi bir bilim dalının teknik terimi olarak kullanılmamıştır.
→ D (Yan anlam): Yan anlam sözcüğün asıl anlamına yakın ikincil kullanımdır; bu cümlede ise anlam tamamen soyuta kaymıştır.
→ Doğru: C ✓
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde aynı sözcük farklı anlamlarda (biri gerçek, biri mecaz) kullanılmıştır?
- A) İki mahalle arasındaki köprü eskiydi; belediye yanına yeni bir köprü yaptı.
- B) Dereye yapılan köprü dün tamamlandı; o mektup aramızda bir köprü oldu.
- C) Sanat halklar arasında köprü kurar; kitaplar geçmişe köprü olur.
- D) Küsünce aramızdaki köprü yıkıldı; yıllar sonra o köprü yeniden kuruldu.
Çözümü gör
ADIM ADIM
→ Kök iki şey birden istiyor: aynı sözcük iki kez geçecek ve iki geçiş farklı anlam katmanından olacak (biri gerçek, biri mecaz).
→ Dört şıkta da "köprü" iki kez geçiyor; sayarak eleme yapılamaz, ayrım anlamda.
→ A: "köprü eskiydi" ve "yanına yeni bir köprü yaptı" — ikisi de üzerinden geçilen yapı. İkisi de gerçek anlam.
→ B: "Dereye yapılan köprü" gerçek anlam (yapı), "o mektup aramızda bir köprü oldu" mecaz anlam (yakınlaştıran bağ). Karma olan tek şık.
→ C: "halklar arasında köprü kurar" ve "geçmişe köprü olur" — özneler sanat ve kitaplar; fiziksel köprü kuramazlar. İkisi de mecaz.
→ D: "aramızdaki köprü yıkıldı" ve "o köprü yeniden kuruldu" — anlatılan şey yapı değil, iki kişi arasındaki ilişki. İkisi de mecaz.
→ Doğru: B ✓
İki öğrenci konuşuyordu. Birincisi "Matematik öğretmeni çok sert." dedi. İkincisi "Evet ama dersini iyi anlatıyor; sertliğine aldırmadan çalışırsak iyi not alırız." dedi.
İkinci öğrencinin sözüyle örtüşen atasözü hangisidir?
- A) Ne ekersen onu biçersin.
- B) İt ürür kervan yürür.
- C) Körle yatan şaşı kalkar.
- D) Mum dibine ışık vermez.
Çözümü gör
Atasözü – "İt ürür kervan yürür":
→ İkinci öğrenci, öğretmenin sertliğine rağmen çalışırlarsa iyi not alabileceklerini söylüyor; eleştiriye takılmadan hedefe odaklanıyor.
→ "İt ürür kervan yürür": başkalarının eleştirisine ya da olumsuz tutumuna aldırmadan yoluna devam etmek.
Yanlış seçenekler:
→ A: "Ne ekersen onu biçersin" emek–sonuç ilişkisini anlatır; sertliğe rağmen devam etme durumunu karşılamaz.
→ C: "Körle yatan şaşı kalkar" kötü çevrenin etkisiyle ilgilidir; öğrencinin önerisi çevreden kaçınmak değil.
→ D: "Mum dibine ışık vermez" yakınına özen gösterememeyi anlatır; burada ilgisizdir.
→ Doğru: B ✓
Sık sorulan sorular
Bir sözcüğün anlam türünü nasıl hızlı bulurum?
Üç adım: (1) Cümlede ne anlatıyor? (2) Bu akla gelen ilk anlam mı? → gerçek. (3) Değilse: somut bir parça mı adlandırıyor (yan anlam), soyut bir niteliğe mi kaymış (mecaz), bir bilim alanına mı özgü (terim)?
Deyimleri ezberlemek gerekir mi?
Çok kullanılan 100-150 deyimi bilmek işe yarar ama LGS deyim sorularının çoğu bağlamdan çıkarılabilir. Metni okuyup ifadenin cümleye kattığı anlamı düşünmek genelde yeterli olur.
Konuyu öğrendin. Şimdi soru çöz.
Anlam bilgisi okudukça gelişiyor — kural değil, sezgi işi. Net Up'ta seviyene göre soru gelir, yanlışların hata defterine düşer, çözünce silinir. Türkçe ve Matematik ücretsiz.
