Net UpBasınç, 8. sınıf Fen'in en çok soru gelen ünitelerinden biri — ve iyi haber şu: neredeyse tamamı iki formüle dayanıyor. Zorluk hesapta değil, "hangi formül, neye bağlı" ayrımında. Öğrencilerin çoğu katı ile sıvı basıncını aynı sanarak puan kaybediyor.
1. Katı basıncı
Sıra önemli: Soruda kütle (kg) verilmişse önce ağırlığa (N) çevir. Kütleyi doğrudan formüle koymak en sık hatalardan.
2. Yüzey alanı etkisi (ters orantı)
Bu yüzden ince topuklu ayakkabı parkeye iz bırakır, düz ayakkabı bırakmaz — ağırlık aynı, alan farklı.
Basıncı artırmak için alan küçültülür: bıçak ağzı, çivi ucu, iğne, dişin kesici kenarı.
3. Sıvı basıncı
4. Katı ve sıvı basıncının farkı
| Katı basıncı | Sıvı basıncı | |
|---|---|---|
| Formül | P = F / A | P = h · d · g |
| Yön | Sadece aşağı (temas yüzeyine) | Her yöne (yanlara da) |
| Bağlı olduğu | Kuvvet ve yüzey alanı | Derinlik ve yoğunluk |
| Bağlı OLMADIĞI | Yükseklik | Kabın şekli, sıvı miktarı, taban alanı |
5. Pascal prensibi
Küçük bir kuvvetle büyük bir yük kaldırılabilir — ama işten kazanç yoktur: küçük pistona daha uzun yol uygulanır.
6. Gaz basıncı ve açık hava basıncı
| Etken | Gaz basıncına etkisi |
|---|---|
| Sıcaklık artarsa | Moleküller hızlanır → basınç artar |
| Hacim azalırsa | Çarpışma sıklaşır → basınç artar |
| Molekül sayısı artarsa | Basınç artar |
Yükseklere çıkıldıkça azalır — üstte kalan hava tabakası inceldiği için.
Soru "sıvının yaptığı basınç" diyorsa sadece 20.000 Pa; "toplam basınç" diyorsa açık hava basıncı eklenir. İfadeyi dikkatli oku.
7. Günlük hayatta basınç
| Olay | Açıklama |
|---|---|
| Barajın tabanı daha kalın yapılır | Derinlik arttıkça sıvı basıncı arttığı için |
| Dalgıç derine indikçe zorlanır | Sıvı basıncı derinlikle doğru orantılı |
| Yüksekte kulak tıkanır | Açık hava basıncı azalır, iç-dış basınç farkı oluşur |
| Deve tabanı geniştir | Alan büyük → kuma batmaz |
| Düdüklü tencere hızlı pişirir | Kapalı kapta basınç artar, su 100 °C üstünde kaynar |
| Su kulesi yüksek yapılır | Yükseklik farkı musluklarda basınç sağlar |
8. Sık yapılan hatalar
- Kütleyi kuvvet yerine koymak. 60 kg → önce 600 N'a çevir.
- Sıvı basıncında taban alanını kullanmak. Sıvı basıncı alana bağlı değildir.
- Kabın şeklinin basıncı değiştirdiğini sanmak. Aynı derinlik = aynı basınç.
- Sıvı miktarını basınçla karıştırmak. Çok su ≠ çok basınç; derin su = çok basınç.
- Alan birimini çevirmemek. cm² verilmişse m²'ye çevir (1 m² = 10.000 cm²).
- "Toplam basınç" isteyince açık havayı unutmak.
9. Kendini test et
- Ağırlığı 800 N olan bir cisim 0,4 m²'lik yüzeyle duruyor. Basıncı kaç Pa?
- Yoğunluğu 1000 kg/m³ olan suyun 4 m derinliğindeki basıncı?
- Bir cismin temas alanı 2 katına çıkarılırsa basıncı nasıl değişir?
- Kütlesi 50 kg olan bir kişinin 0,25 m² alana uyguladığı basınç?
- Yoğunluğu 800 kg/m³ olan bir sıvının 5 m derinliğindeki basıncı?
- Geniş bir havuz ile dar bir kovada su seviyesi aynı yükseklikte. Taban basınçları nasıldır?
Cevapları göster
Çözümlü örnek sorular
Aşağıdaki sorular Net Up uygulamasının soru havuzundan alınmıştır; kolaydan zora doğru sıralıdır. Her birinin adım adım çözümü de birlikte verilmiştir.
Aşağıdakilerden hangisi katı cisimlerde basıncı artırmanın bir yolu olarak doğrudur?
- A) Kuvveti azaltıp alanı artırmak
- B) Kuvveti ve alanı eşit oranda büyütmek
- C) Kuvveti sabit tutarken alanı büyütmek
- D) Kuvveti artırıp temas alanını azaltmak
Çözümü gör
Katıda Basıncı Artırmak (P = F/A):
→ Kuvveti artırıp temas alanını küçültmek basıncı artırır ✓
Yanlış Seçenekler:
→ A: Kuvvet azalıp alan artınca basınç düşer
→ B: İkisi eşit oranda büyüyünce basınç değişmez
→ C: Alan büyüyünce basınç azalır
Ağzına kadar su dolu bir bardağın üzerine ince bir karton kapatılıyor. Bardak, karton elle tutularak ters çevriliyor. El çekildiğinde karton düşmüyor ve su dökülmüyor.
Bu durumun temel nedeni aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Suyun kartonu ıslatarak bardağın kenarına yapıştırması
- B) Suyun ağırlığının kartonu yukarı doğru itmesi
- C) Açık hava basıncının kartonu aşağıdan yukarıya doğru itmesi
- D) Bardağın içinde kalan havanın kartonu yukarı doğru itmesi
Çözümü gör
Deney adım adım:
→ Bardak ters çevrildiğinde kartonun ALTINDA açık hava vardır; hava, kartonu yukarı doğru iter.
→ Kartonun ÜSTÜNDE ise suyun ağırlığı ve bardakta kalan çok az miktarda hava bulunur.
→ Açık hava basıncının karton yüzeyine uyguladığı kuvvet, bir bardak suyun ağırlığından çok daha büyüktür. Bu yüzden karton düşmez.
→ Deneyi bozan şey yükseklik değil, sızdırmazlığın kaybolmasıdır: karton bardağın ağzını tam kapatmazsa içeri hava girer ve su dökülür.
Bir araba tamirhanesinde hidrolik liftin küçük piston alanı 10 cm2 ve büyük piston alanı 500 cm2. Araba 15.000 N ağırlığında. (g = 10 N/kg)
Arabayi kaldirmak için küçük pistona uygulanmasi gereken minimum kuvvet kaç N'dur? Kucuk piston 30 cm aşağı itilirse büyük piston kaç cm kalkar?
- A) 300 N; 0,6 cm
- B) 300 N; 6 cm
- C) 1.500 N; 0,6 cm
- D) 150 N; 0,6 cm
Çözümü gör
Hidrolik Lift (Pascal) + Enerji Korunumu:
→ Adım 1: F1/A1 = F2/A2 → F1 = F2 × A1/A2 = 15.000 × 10/500 = 300 N
→ Adım 2: Sıvı korunur: A1×d1 = A2×d2 → 10×30 = 500×d2 → d2 = 300/500 = 0,6 cm ✓
Yanlış Seçenekler:
→ B: 6 cm yanlış (küçük piston çok iner, büyük az kalkar)
→ C: 1.500 N yanlış; alan oranı 50 kat kuvvet azaltır
→ D: 150 N hesap hatası (F1=300 N)
Sık sorulan sorular
Basınç sorularında en kritik ayrım hangisi?
Katı mı sıvı mı olduğunu belirlemek. Katıda yüzey alanı belirleyici, sıvıda derinlik. Bu ayrımı yapan öğrenci soruların çoğunu doğru formülle çözer; yapmayan doğru hesapla yanlış cevaba varır.
Neden g = 10 alıyoruz?
Yer çekimi ivmesi gerçekte yaklaşık 9,8 N/kg'dır ama ortaokul müfredatında işlem kolaylığı için 10 alınır. Soruda farklı bir değer verilmedikçe 10 kullan.
Konuyu öğrendin. Şimdi soru çöz.
Basınçta hız formül seçmekten geliyor — soruyu okur okumaz katı mı sıvı mı olduğunu görmek gerekiyor, bu da pratikle oturuyor. Net Up'ı ücretsiz indir: seviyene göre soru gelir, yanlışların hata defterine düşer, çözünce silinir. Türkçe ve Matematik'te binlerce soru, günlük seri ve lig — hepsi bedava.
