Net UpAnlatım bozuklukları, dilbilgisi konularının sınavı gibi: bozukluğu bulabilmek için ögeleri ve çatıyı bilmen gerekiyor. Bu yüzden bu konu en sona bırakılır. İyi haber: bozukluk türleri sınırlı ve hepsi tanınabilir kalıplar.
A. Anlama dayalı bozukluklar
1. Gereksiz sözcük kullanımı
2. Yanlış sözcük / deyim kullanımı
3. Çelişen sözler
Aynı cümlede birbiriyle çelişen iki ifade bulunması.
4. Mantık hatası
5. Anlam belirsizliği
Cümlenin birden fazla anlama gelmesi. Genellikle virgül ya da iyelik eki ile çözülür.
Bu tip, noktalama konusuyla doğrudan bağlantılı — virgülün yeri anlamı belirliyor.
B. Yapıya dayalı bozukluklar
6. Öge eksikliği
Kural: Ortak öge, her yükleme uymalı. "sevdim" belirtili nesne ister (onu), "güvendim" dolaylı tümleç ister (ona) — ikisi ortak kullanılamaz.
7. Tamlama yanlışlığı
8. Çatı uyumsuzluğu
9. Ek yanlışlığı
10. Çözüm yöntemi (3 adım)
11. Kendini test et
Aşağıdaki cümlelerdeki anlatım bozukluğunu bulun ve türünü yazın:
- Toplantıya katılanlara ayrı ayrı teşekkür etti ve tebrik etti.
- Kesinlikle yarın gelebilirim.
- Bahçedeki çiçekler sulandı ve ben de gübreledim.
- Bu kitabı geri iade etmem gerekiyor.
- Öğretmenimiz bize yeni bilgiler öğrendi.
- Türk ve dünya edebiyatını çok severim.
- Hastanın durumu iyi, hatta düzeliyor.
Cevapları göster
Çözümlü örnek sorular
Aşağıdaki sorular Net Up uygulamasının soru havuzundan alınmıştır; kolaydan zora doğru sıralıdır. Her birinin adım adım çözümü de birlikte verilmiştir.
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde özne-yüklem uyumsuzluğu vardır?
- A) Öğrenciler sınava hazırlandı.
- B) Kediler bahçede dolaşıyordu.
- C) Müdür ve öğretmenler toplantıya katıldı.
- D) Hem Ali hem Ayşe yarışmaya katıldı.
Çözümü gör
Hem...Hem Bağlacı + Çoğul Yüklem:
→ "Hem Ali hem Ayşe" — iki farklı kişi birleşik özne; "katıldılar" çoğul yüklem.
→ "Hem...hem" bağlacıyla en yakın özneye ya da tekil yükleme göre hizalama Türkçede tartışmalı; ama iki insan için "katıldılar" uygun görünse de Türkçede genel kural tekil yükleme yönelir.
→ Öte yandan, "hem...hem" bağlaçlı insan öznelerinde çoğul yüklem zorunlu sayılmaz; iki kişi de özneyse "katıldılar" pekiştirilebilir.
→ Bu cümlede aslında hata yok; "katıldılar" kabul edilir.
Not: Soru "hangisinde uyumsuzluk var?" diye soruyor; D cevabı "katıldılar" → hem...hem ile çoğul doğaldır, uyumsuzluk değil.
→ Doğru: D — "Hem Ali hem Ayşe katıldılar" → hem…hem ile çoğul yüklem uygun; uyumsuzluk sayılmaz ✓
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde özne-yüklem uyumsuzluğu vardır?
- A) Öğrenciler sınava haftalarca hazırlandı.
- B) Ben ve annem bahçeye gittiler.
- C) Herkes kendi işine baktı.
- D) Kimse bu haberi duymadı.
Çözümü gör
Birleşik öznede kişi hesabı (§ kişi > sayı):
→ Birleşimde 1. kişi varsa özne biz, yalnız 2. kişi varsa siz, ikisi de yoksa 3. kişi olur.
→ B: "Ben ve annem bahçeye gittiler." — özne "biz", yüklem 3. çoğul. Hata burada.
→ Doğrusu: "Ben ve annem bahçeye gittik."
Diğer seçenekler neden doğru kurulmuş?
→ A: İnsan çoğulu öznede tekil yüklem geçerlidir.
→ C: "Herkes" tekil özne, yüklem tekil.
→ D: "Kimse" olumsuz özne, yüklem olumsuz ve tekil.
⚠️ Not: "X ve Y" biçimindeki birleşik öznede iki taraf da 3. kişiyse yüklem tekil de çoğul da olabilir;
"çoğul olmak zorundadır" diye bir kural yoktur. Zorunluluk yalnız kişi ekseninde geçerlidir.
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde hem mantık hatası hem de anlam çelişkisi aynı anda bulunmaktadır?
- A) Dün gece uykusuz kaldı; sabah hiç yorulmamış gibi koştu.
- B) Kitabı okumadan önce üzerinde notlar almıştı.
- C) Sınıfın en zayıf öğrencisi birinci oldu; diğerleri hiç çalışmamıştı.
- D) Yangın söndürüldü ama alevler tüm geceyi sardı; itfaiye müdahale etmedi.
Çözümü gör
Hem Mantık Hatası Hem Anlam Çelişkisi:
→ "Yangın söndürüldü ama alevler tüm geceyi sardı; itfaiye müdahale etmedi." cümlesinde iki çelişki bir arada var:
→ Yangın söndürüldüyse alevler tüm geceyi saramaz (mantık hatası); itfaiye müdahale etmediyse yangın nasıl söndürüldü (anlam çelişkisi).
Yanlış seçenekler:
→ A: "Dün gece uykusuz kaldı; sabah hiç yorulmamış gibi koştu." — mantık hatası var ama anlam çelişkisi tek türlü.
→ B: "Kitabı okumadan önce üzerinde notlar almıştı." — okumadan not almak sıradışı ama ikili çelişki yok.
→ C: "Sınıfın en zayıf öğrencisi birinci oldu; diğerleri hiç çalışmamıştı." — bu mümkün; belirgin ikili çelişki yok.
→ Doğru: D ✓
Sık sorulan sorular
Anlatım bozukluğu için hangi konuları bilmem gerekir?
Cümlenin ögeleri (öge eksikliğini görmek için) ve fiilde çatı (etken-edilgen uyumu için). Bu ikisi olmadan yapıya dayalı bozuklukları bulmak zor.
En çok hangi tür soruluyor?
Gereksiz sözcük kullanımı ve öge eksikliği. İkisi de tanınabilir kalıplar: birincisinde sözcüğü çıkarma testi, ikincisinde ortak öge kontrolü çözer.
Cümle kulağa doğru geliyorsa bozukluk yok mudur?
Ne yazık ki hayır. Günlük dilde yaygın kullanılan bazı ifadeler bozuktur ("geri iade etmek", "yukarı çıkmak"). Bu yüzden kulağa güvenmek yerine testleri uygulamak gerekir.
Konuyu öğrendin. Şimdi soru çöz.
Anlatım bozukluğu kalıp tanıma işi — yeterince örnek gördüğünde bozukluk cümleden sana bakar. Net Up'ta seviyene göre soru gelir, yanlışların hata defterine düşer, çözünce silinir. Türkçe ve Matematik ücretsiz.
