Net UpFiilimsi, fiilden türeyip fiil olmaktan vazgeçmiş sözcüktür: eylemi anlatır ama cümlede yüklem değil, isim/sıfat/zarf gibi çalışır. 7. sınıfta özellikle durum bildiren -ArAk ve -mAdAn ekleri üzerinde durulur; bu sayfada üç türü de görüp o iki eki ayrıntılı çalışacağız.
1. Fiilimsi nedir?
Üç şartı birlikte taşır:
- Kökü fiildir — oku-, gel-, koş-
- Çekimlenemez — kip ve kişi eki almaz
- Yüklem olamaz — cümlede başka bir iş yapar
"Oynadı" → kip eki (-dı) almış, cümlenin yüklemi. Fiil.
"Oynamak" → çekimlenmemiş, yüklem değil, isim gibi kullanılmış. Fiilimsi.
2. İsim-fiil (ad-eylem)
Eylemin adını yapar; cümlede isim gibi davranır.
| Ek | Örnek |
|---|---|
-ma / -me | koşma, gülme, bekleme |
-ış / -iş / -uş / -üş | bakış, geliş, gülüş |
-mak / -mek | okumak, yazmak, gitmek |
Üçü de eylemin adını veriyor ve isim görevinde.
3. Sıfat-fiil (ortaç)
Fiilden türeyip bir ismi niteler. Ardından çoğunlukla bir isim gelir.
| Ek | Örnek |
|---|---|
-an / -en | akan su, gülen yüz |
-acak / -ecek | gelecek hafta, yapacak iş |
-dık / -dik / -duk / -dük | tanıdık yüz, bildik yol |
-mış / -miş / -muş / -müş | pişmiş yemek, solumuş çiçek |
-r / -ar / -er | akar su, koşar adım |
-maz / -mez | çıkmaz sokak, bitmez iş |
-ası / -esi | göresi yer |
Adlaşmış sıfat-fiil
Sıfat-fiilin nitelediği isim düşerse, sıfat-fiil o ismin yerini alır.
"Bitiren" → sıfat-fiil, "öğrenciler"i niteliyor.
İsim düştü, çoğul eki sıfat-fiile geçti. "Bitirenler" adlaşmış sıfat-fiil.
4. Zarf-fiil (bağ-fiil / ulaç)
Eylemin nasıl, ne zaman, ne kadar yapıldığını bildirir; cümlede zarf görevi görür.
| Ek | Örnek | İşlev |
|---|---|---|
-arak / -erek | gülerek anlattı | durum |
-madan / -meden | sormadan aldı | durum / öncelik |
-ıp / -ip / -up / -üp | gelip gitti | bağlama |
-ınca / -ince | görünce şaşırdı | zaman |
-ken | yürürken düşündü | zaman |
-dıkça / -dikçe | okudukça anladı | ölçü |
-alı / -eli | gideli haber yok | zaman |
-maksızın | bakmaksızın geçti | durum |
5. Durum işlevli -arak ve -madan
7. sınıfta en çok üzerinde durulan iki ek bunlardır. İkisi de yükleme "nasıl?" sorusu sorulduğunda bulunur.
a) -arak / -erek
Eylemin hangi biçimde yapıldığını ya da iki eylemin aynı anda olduğunu bildirir.
"Nasıl ezberledi?" → okuyarak. Durum bildiren zarf-fiil.
İki eylem aynı anda sürüyor. Yine durum işlevi.
b) -madan / -meden
İki anlamda kullanılır:
| Anlam | Örnek | Açıklama |
|---|---|---|
| Durum (o eylem olmaksızın) | Hiç durmadan çalıştı. | "Nasıl çalıştı?" → durmaksızın |
| Öncelik (o eylemden önce) | Güneş doğmadan yola çıktık. | "Ne zaman çıktık?" → doğuşundan önce |
6. Tuzaklar
a) "-ma/-me": isim-fiil mi, olumsuzluk eki mi?
"Kalkma" → eylemin adı, özne, yüklem değil. İsim-fiil.
"Kalkma" → olumsuz emir, cümlenin yüklemi. Olumsuzluk eki, fiilimsi değil.
b) Kalıcı isimler
Bazı sözcükler fiilimsi ekiyle türemiş ama artık bir varlığın adı olmuştur.
Bunlara kalıcı isim denir; fiilimsi sayılmaz.
c) Aynı ek, farklı görev
| Ek | Fiilimsi olduğu yer | Fiilimsi olmadığı yer |
|---|---|---|
| -acak | Gelecek hafta tatil. (sıfat-fiil) | Kardeşim yarın gelecek. (kip eki) |
| -mış | Pişmiş yemek. (sıfat-fiil) | Yemek pişmiş. (kip eki) |
| -r | Akar su. (sıfat-fiil) | Su akar. (kip eki) |
7. 8. sınıfta bu nereye bağlanıyor?
Bu konu LGS'de doğrudan sorulmuyor; ama 8. sınıfta fiilimsiler bunun üzerine kuruluyor ve orada en çok soru çıkan başlıklardan biri hâline geliyor. 8. sınıfta ek listesi genişler, adlaşmış sıfat-fiil ve yan cümle kavramı eklenir.
Devamı: 8. sınıf fiilimsiler. Zarf-fiillerin zarf görevini zarflar sayfasıyla birlikte çalışmak faydalı olur.
8. Sık yapılan hatalar
- "-ma/-me"yi her yerde isim-fiil sanmak. Sözcük yüklemse olumsuzluk ekidir.
- Kalıcı isimleri fiilimsi saymak. "Dolmuş, çakmak, dondurma" artık birer nesne adı.
- "-acak, -mış, -r"yi yüklemde de sıfat-fiil sanmak. Yüklemdeyse kip ekidir.
- "-arak" ile "-ıp"ı aynı saymak. Biri durum, diğeri sıralama bildirir.
- "-madan"ın iki anlamını ayırmamak. Durum mu, öncelik mi diye sormayı unutma.
- Fiilimsiyi yüklem sanmak. Fiilimsi tek başına yüklem olamaz.
9. Kendini test et
Fiilimsileri bul, türünü ve zarf-fiilse işlevini yaz:
- Sabah erken kalkarak kitap okudum.
- Ders bitmeden sınıftan çıkma!
- Yazmak, düşünmenin en sakin hâlidir.
- Kimseye sormadan karar verdi.
- Kırılan cam değiştirildi.
- Dolmuşa binerek okula gittik.
Cevapları göster
1. "kalkarak" → zarf-fiil (-arak), durum işlevi. ("Nasıl okudum?")
2. "bitmeden" → zarf-fiil (-meden), öncelik işlevi. "çıkma" → fiilimsi DEĞİL; olumsuz emir, cümlenin yüklemi.
3. "Yazmak" → isim-fiil (-mak). "düşünmenin" → isim-fiil (-me), ek almış hâlde.
4. "sormadan" → zarf-fiil (-madan), durum işlevi ("sormaksızın").
5. "Kırılan" → sıfat-fiil (-an), "cam"ı niteliyor.
6. "binerek" → zarf-fiil (-erek), durum işlevi. "Dolmuş" → kalıcı isim, fiilimsi değil.
Sık sorulan sorular
Fiilimsi ekleri yapım eki mi?
Evet. Fiilden isim, sıfat ya da zarf türettikleri için yapım ekidir.
Bir cümlede birden fazla fiilimsi olur mu?
Olur. "Sormadan alıp gitmek doğru değil" cümlesinde üç fiilimsi vardır.
"Okurken" hangi fiilimsidir?
Zarf-fiildir. "-ken" eki zaman bildiren bir zarf-fiil ekidir.
Fiilimsiyi neden öğreniyoruz?
Uzun cümleleri çözümlemenin anahtarı olduğu için. 8. sınıfta cümle yapısı ve öge konularında bu bilgiyi doğrudan kullanacaksın.
Konuyu öğrendin. Şimdi soru çöz.
Fiilimsi, ek ezberiyle değil cümlede tanımayla oturur. Net Up'ı ücretsiz indir: seviyene göre soru gelir, yanlışların hata defterine düşer, çözünce silinir. Türkçe ve Matematik'te binlerce soru, günlük seri ve lig — hepsi bedava.
