Fiillerde anlam kayması nedir?

Fiilin taşıdığı kip ekinin bildirdiği zaman ile cümlenin gerçekte anlattığı zamanın farklı olmasıdır. Buna zaman kayması da denir. Yarın sinemaya gidiyoruz cümlesinde ek şimdiki zamandır ama anlatılan zaman gelecektir.

Anlam kayması nasıl anlaşılır?

Önce fiilin kip ekine bakılır, sonra cümledeki zaman zarfına ve bağlama bakılır. İkisi uyuşmuyorsa anlam kayması vardır.

Şimdiki zaman eki hangi zamanların yerine kullanılır?

Şimdiki zaman eki geniş zaman, gelecek zaman ve geçmiş zaman yerine kullanılabilir. Kuşlar göç ediyor cümlesinde geniş zaman, yarın başlıyoruz cümlesinde gelecek zaman anlatılır.

Geniş zaman eki hangi anlamları karşılar?

Geniş zaman eki emir, rica, gelecek zaman ve şimdiki zaman anlamlarını da karşılayabilir. Şu kapıyı kapatır mısın ifadesinde ek geniş zaman, anlam ricadır.

Anlam kayması ile kip kayması aynı şey midir?

Büyük ölçüde aynı olguyu anlatır. Zaman kayması zaman anlamının kaymasını, kip kayması ise bir kipin başka bir kip anlamında kullanılmasını vurgular. Emir kipinin istek anlamında kullanılması buna örnektir.

Anlam kaymasında fiilin eki değişir mi?

Hayır. Ek olduğu gibi kalır, değişen yalnızca cümlenin taşıdığı anlamdır. Bu yüzden ek ile anlamı ayrı ayrı yazmak doğru çözüm yoludur.

Fiillerde Anlam Kayması — 7. Sınıf Türkçe

"Yarın sinemaya gidiyoruz." Cümledeki ek şimdiki zaman, ama olay yarın olacak. İşte bu uyuşmazlığa anlam kayması (zaman kayması) denir. Türkçede çok sık görülür ve tek bir soruyla çözülür: ek ne diyor, cümle ne diyor?

Bu sayfada

Anlam kayması nedir?
İki adımlı çözüm yöntemi
Şimdiki zaman ekinde kayma
Geniş zaman ekinde kayma
Gelecek zaman ekinde kayma
Geçmiş zaman eklerinde kayma
Dilek kiplerinde kayma
Sık yapılan hatalar
Kendini test et

1. Anlam kayması nedir?

Anlam (zaman) kayması: Fiilin aldığı kip ekinin bildirdiği zaman ile cümlenin gerçekte anlattığı zamanın birbirinden farklı olmasıdır.

Ek ne diyor, cümle ne diyor?

Yarın okula gidiyoruz.

Ek: -yor, yani şimdiki zaman. Cümledeki "yarın" zarfı olayı geleceğe taşıyor. Şimdiki zaman eki, gelecek zaman anlamında kullanılmış.

Neden olur? Türkçede kip ekleri yalnızca zaman değil, konuşanın tutumunu da taşır. Bir olayı kesinmiş gibi göstermek, yakınlaştırmak, yumuşatmak ya da canlandırmak istediğimizde başka bir kipin ekini ödünç alırız.

2. İki adımlı çözüm yöntemi

1. ADIM Fiilin ekine bak → hangi kip/zaman? 2. ADIM Cümledeki zaman zarfına ve bağlama bak → hangi zaman anlatılıyor? İkisi aynıysa kayma yok. Farklıysa kayma var.

Sorularda çoğunlukla cevabı veren şey zaman zarfıdır: yarın, dün, şimdi, birazdan, geçen yıl, her sabah. Önce ona bak.

3. Şimdiki zaman ekinde kayma (-yor)

Örnek cümle	Ek	Anlatılan zaman
Haftaya yeni üniteye başlıyoruz.	şimdiki	gelecek
Kuşlar sonbaharda güneye göç ediyor.	şimdiki	geniş
1071'de Malazgirt'te ordular karşı karşıya geliyor.	şimdiki	geçmiş
Her sabah saat yedide kalkıyorum.	şimdiki	geniş

Tarih anlatımındaki kayma: Geçmiş olayları şimdiki zamanla anlatmaya anlatım canlılığı için başvurulur. Okuyucuya olay gözünün önünde oluyormuş hissi verir. Tarihî metinlerde çok yaygındır.

4. Geniş zaman ekinde kayma (-r)

Örnek cümle	Ek	Anlatılan
Şu pencereyi kapatır mısın?	geniş	rica / emir
Akşama size uğrarım.	geniş	gelecek
Sen önden git, ben gelirim.	geniş	gelecek
Bu saatte çocuklar okulda olur.	geniş	şimdiki / olasılık

5. Gelecek zaman ekinde kayma (-acak)

Örnek cümle	Ek	Anlatılan
Bu ödevi bugün bitireceksin!	gelecek	emir / zorunluluk
Su yüz derecede kaynayacaktır.	gelecek	geniş (kesin bilgi)
Şimdi hepiniz sessizce oturacaksınız.	gelecek	emir

6. Geçmiş zaman eklerinde kayma

Örnek cümle	Ek	Anlatılan
Tamam, ben gittim. (çıkarken)	görülen geçmiş	şimdiki / gelecek
Bu maçı kaybettik demektir. (maç sürerken)	görülen geçmiş	gelecek (kesinlik)
Adam uyumuş kalmış, demek.	duyulan geçmiş	sonradan fark etme
Sen ne kadar da büyümüşsün!	duyulan geçmiş	şimdiki durum

7. Dilek kiplerinde kayma

Kayma yalnızca zamanda olmaz; bir kip başka bir kipin anlamını da üstlenebilir.

Ek hangi kip, anlam hangi kip?

Allah kimseyi üzmesin.

Ek: emir kipi. Anlam: dua, yani istek.

Biraz da sen çalışsan.

Ek: şart kipi. Anlam: rica, sitem — koşul değil.

Bu işi bitirmeliyim, başka çarem yok.

Ek: gereklilik. Anlam: zorunluluk — burada kayma yok, ek ve anlam örtüşüyor.

8. 8. sınıfta bu nereye bağlanıyor?

Bu konu LGS'de doğrudan sorulmuyor; ama 8. sınıfta cümlede anlam bunun üzerine kuruluyor. Bir cümlenin kesinlik, olasılık, varsayım, öneri ya da eleştiri bildirip bildirmediğini anlamak, aslında fiilin ekiyle anlamı arasındaki farkı okuyabilmektir.

Aynı beceri, farklı ad.

Bu kitabı bir solukta okursun.

7. sınıf bakışı: geniş zaman eki, gelecek/öneri anlamı. 8. sınıf bakışı: cümlede öneri anlamı var.

Devamı: 8. sınıf cümlede anlam. Bu sayfayla birlikte 7. sınıf cümlede anlam konusunu da çalışmak işini kolaylaştırır.

9. Sık yapılan hatalar

Zaman zarfını atlamak. "Yarın, dün, birazdan" gibi sözcükler sorunun cevabıdır; önce onlara bak.
Ekin değiştiğini sanmak. Ek aynı kalır, değişen sadece anlamdır.
Her cümlede kayma aramak. Cümlelerin çoğunda ek ile anlam örtüşür; kayma özel bir durumdur.
Cevabı tek kelimeyle yazmak. "Gelecek zaman" demek yetmez; "şimdiki zaman eki, gelecek zaman anlamı" demek gerekir.
Rivayet birleşik çekimini kayma sanmak. "Geliyormuş" birleşik çekimdir; kayma değildir.
Emir kipiyle kurulan duaları emir saymak. "Rabbim korusun" anlamca istek/duadır.

10. Kendini test et

Aşağıdaki cümlelerde ekin zamanını ve anlatılan zamanı ayrı ayrı yaz:

Gelecek hafta yeni okulumuza taşınıyoruz.
Bu soruyu çözemezsen bana sorarsın.
1453'te İstanbul'un surları aşılıyor.
Yarına kadar bu raporu teslim edeceksin!
Tamam, ben çıktım, görüşürüz.
Su sıfır derecede donar.

Cevapları göster

1. Ek: şimdiki zaman. Anlatılan: gelecek zaman. ("Gelecek hafta" zarfı kaymayı gösteriyor.)

2. Ek: geniş zaman. Anlatılan: gelecek zaman / öneri.

3. Ek: şimdiki zaman. Anlatılan: geçmiş zaman. (Tarihî anlatımda canlılık.)

4. Ek: gelecek zaman. Anlatılan: emir / zorunluluk.

5. Ek: görülen geçmiş zaman. Anlatılan: şimdiki / çok yakın gelecek.

6. Ek: geniş zaman. Anlatılan: geniş zaman — burada kayma yok, ek ile anlam örtüşüyor.

Sık sorulan sorular

Anlam kayması bir yazım yanlışı mıdır?

Hayır. Dilin doğal ve sık kullanılan bir anlatım olanağıdır; yanlış değildir.

Her cümlede kayma var mıdır?

Yoktur. Cümlelerin çoğunda ek ile anlam örtüşür. Soruda genellikle kaymanın olduğu ya da olmadığı seçenek aranır.

Kaymayı en çok hangi ek yapar?

Şimdiki zaman eki -yor ile geniş zaman eki -r. İkisi de birden çok anlamı karşılayabildiği için en esnek eklerdir.

Kaymayı anlamak için ne gerekli?

Kip eklerini tanımak. Bu yüzden önce fiillerde kip ve kişi konusunu bitirmiş olmak gerekir.

Konuyu öğrendin. Şimdi soru çöz.

Anlam kayması, bol cümle görerek kazanılan bir sezgidir. Net Up'ı ücretsiz indir: seviyene göre soru gelir, yanlışların hata defterine düşer, çözünce silinir. Türkçe ve Matematik'te binlerce soru, günlük seri ve lig — hepsi bedava.

Sonraki konu Fiilimsiler →