Net UpBir fiili çekimlemek, ona iki bilgi eklemek demektir: eylem nasıl/ne zaman oluyor (kip) ve kim yapıyor (kişi). Dokuz kipi ezberlemek yerine ikiye ayırıp bakarsan konu bir derste oturur: zaman bildirenler haber kipi, dilek-istek bildirenler dilek kipi.
1. Kip nedir?
Bu sıralama hiç değişmez. Bir fiili çözümlerken hep bu dizilime göre ayır.
2. Haber (bildirme) kipleri
Zaman bildiren beş kiptir.
| Kip | Ek | Örnek |
|---|---|---|
| Görülen (bilinen) geçmiş zaman | -dı / -di / -du / -dü(-tı / -ti / -tu / -tü) | geldi, baktı |
| Duyulan (öğrenilen) geçmiş zaman | -mış / -miş / -muş / -müş | gelmiş, okumuş |
| Şimdiki zaman | -yor (ayrıca -makta) | geliyor, bakmakta |
| Gelecek zaman | -acak / -ecek | gelecek, bakacak |
| Geniş zaman | -r / -ar / -er / -ır / -ir | gelir, bakar |
3. Dilek kipleri
Zaman bildirmez; bir isteği, koşulu, gerekliliği ya da buyruğu anlatır.
| Kip | Ek | Örnek | Anlam |
|---|---|---|---|
| Gereklilik | -malı / -meli | gelmeliyim | zorunluluk |
| İstek | -a / -e | gelelim, gideyim | istek, niyet |
| Şart (koşul) | -sa / -se | gelse, okusak | koşul, dilek |
| Emir | eki yok | gel, gelsin, gelin | buyruk |
"-meli" → gereklilik kipi, 1. tekil kişi.
"-sa" → şart kipi, 3. tekil kişi.
4. Kişi ekleri
Eylemi kimin yaptığını gösterir. Kip ekinden sonra gelir. Kip türüne göre iki farklı takım kullanılır.
| Kişi | Genel takım (-yor, -acak, -r, -mış, -malı, -a) | Görülen geçmiş ve şart (-dı, -sa) | Emir |
|---|---|---|---|
| Ben | -ım / -im (geliyorum) | -m (geldim) | — |
| Sen | -sın / -sin (geliyorsun) | -n (geldin) | eksiz (gel) |
| O | eksiz (geliyor) | eksiz (geldi) | -sın / -sin (gelsin) |
| Biz | -ız / -iz (geliyoruz) | -k (geldik) | — |
| Siz | -sınız / -siniz (geliyorsunuz) | -nız / -niz (geldiniz) | -ın / -in (gelin) |
| Onlar | -lar / -ler (geliyorlar) | -lar / -ler (geldiler) | -sınlar (gelsinler) |
oku- (kök) + -yacak (gelecek zaman kip eki) + -sınız (2. çoğul kişi eki). Gelecek zaman, 2. çoğul kişi.
5. Olumsuzluk ve soru
Olumsuzluk eki -ma / -me, kökten hemen sonra gelir.
Soru, ayrı yazılan mı / mi / mu / mü edatıyla kurulur: "Geldi mi?", "Okuyor musun?"
6. Basit ve birleşik çekimli fiiller
Birleşik çekimli fiil: Kip ekinden sonra idi, imiş, ise ek fiillerinden birini alan fiildir (geliyordu, gelmişmiş, gelirse).
| Birleşik çekim | Nasıl kurulur | Örnek |
|---|---|---|
| Hikâye | kip eki + idi | geliyordu, gelmeliydi |
| Rivayet | kip eki + imiş | gelecekmiş, gelirmiş |
| Şart | kip eki + ise | geliyorsa, gelmişse |
Ek fiilin ayrıntıları için: ek fiil sayfası.
7. 8. sınıfta bu nereye bağlanıyor?
Bu konu LGS'de doğrudan sorulmuyor; ama 8. sınıfta fiilde çatı bunun üzerine kuruluyor. Çatı eklerini (-ıl, -ın, -ış, -dır, -t) tanıyabilmek için önce fiilin kök, kip eki ve kişi eki katmanlarını ayırt edebilmen gerekir.
yaz- (kök) + -dır- (ettirgen çatı eki) + -ıl- (edilgen çatı eki) + -dı (kip eki). Çatı eklerinin kip ekinden önce geldiğini görmek için bu dizilimi bilmek şart.
Devamı: 8. sınıf fiilde çatı.
8. Sık yapılan hatalar
- "Geleyim, gelelim"i emir kipi sanmak. Bunlar istek kipidir; emir kipinin 1. kişisi yoktur.
- Şart kipini birleşik çekimin şartıyla karıştırmak. "Gelse" dilek kipi; "gelirse" geniş zamanın şartı, yani birleşik çekim.
- Dilek kiplerinin zaman bildirdiğini sanmak. Bildirmezler.
- Olumsuzluk ekini kip ekinden sonra koymak. Sıra hep kök + olumsuzluk + kip + kişi.
- "-mış"ı her yerde geçmiş zaman saymak. "Pişmiş yemek" ifadesinde sıfat-fiildir.
- Soru edatını bitişik yazmak. "Geldimi" değil, "geldi mi".
9. Kendini test et
Aşağıdaki fiillerin kipini ve kişisini yaz:
- çalışmalıyız
- gördüler
- anlatsın
- bekliyormuş
- gitmeyeceğim
- okusak
Cevapları göster
1. çalış-malı-yız → gereklilik kipi, 1. çoğul kişi
2. gör-dü-ler → görülen geçmiş zaman, 3. çoğul kişi
3. anlat-sın → emir kipi, 3. tekil kişi
4. bekli-yor-muş → şimdiki zamanın rivayeti, birleşik çekim, 3. tekil kişi
5. git-me-yecek-im → gelecek zaman, olumsuz, 1. tekil kişi
6. oku-sa-k → şart kipi, 1. çoğul kişi
Sık sorulan sorular
Kaç tane kip vardır?
Toplam dokuz: beş haber kipi, dört dilek kipi.
Emir kipinin eki neden yok?
Emir, doğrudan kişi ekleriyle kurulur. 2. tekilde fiil kökü tek başına emir olur: "Gel!"
"Geliyordum" kaç ek almış?
gel- + -iyor (şimdiki zaman) + -du (ek fiilin görülen geçmiş zamanı, idi) + -m (kişi eki). Yani şimdiki zamanın hikâyesi, birleşik çekim.
Dilek kipleri birleşik çekime girer mi?
Girer. "Gelmeliydi" (gerekliliğin hikâyesi), "gelseymiş" (şartın rivayeti) örnektir. Emir kipi ise birleşik çekime girmez.
Konuyu öğrendin. Şimdi soru çöz.
Kip ve kişi, fiili gördüğün anda parçalayabilmekle öğrenilir. Net Up'ı ücretsiz indir: seviyene göre soru gelir, yanlışların hata defterine düşer, çözünce silinir. Türkçe ve Matematik'te binlerce soru, günlük seri ve lig — hepsi bedava.
