Net UpSöz sanatları, anlatımı güçlendirmek için kullanılan anlatım yollarıdır. LGS'de genelde bir şiir ya da düzyazı parçası verilip "hangi söz sanatı var?" diye sorulur. Bu konuda ezber yükü az; iş örneği tanımakta. Mecaz anlam bilgisiyle doğrudan bağlantılı.
1. Benzetme (teşbih)
① Benzeyen: çocuk
② Kendisine benzetilen: kelebek
③ Benzetme yönü: hafiflik
④ Benzetme edatı: gibi
Dört öge var → tam benzetme (teşbih-i mufassal).
Sadece iki öge var (benzeyen: o, kendisine benzetilen: aslan). Yön ve edat yok → güzel benzetme (teşbih-i beliğ).
2. Kişileştirme (teşhis)
Fısıldamak insana özgü → kişileştirme.
3. Konuşturma (intak)
Kuş konuşuyor → konuşturma (aynı zamanda kişileştirme).
4. Abartma (mübalağa)
5. Tezat (karşıtlık)
6. Kinaye
Gerçek anlamıyla da düşünülebilir (eşik yıpranır) ama kastedilen "çok sık geldi" → kinaye.
Kastedilen: durumu iyileşti / gururlandı → kinaye.
7. Tenasüp ve diğer sanatlar
| Sanat | Tanım | Örnek |
|---|---|---|
| Tenasüp | Anlam bakımından ilgili sözcükleri bir arada kullanmak | "Dizeler, uyak, ölçü, redif; hepsi şiirin iskeleti." |
| Tekrir | Bir sözcüğü etki için yinelemek | "Gel, gel, ne olursan ol gel." |
| Nida | Coşkulu seslenme | "Ey mavi gökyüzü!" |
| İstifham | Cevap beklemeyen soru sorma | "Kim demiş sevginin bittiğini?" |
| Telmih | Bilinen bir olay/kişiye üstü kapalı gönderme | "Yine bir Kerem oldun bu yolda." |
8. Tüm sanatlar: tek tablo
| Sanat | Anahtar işaret |
|---|---|
| Benzetme | gibi, kadar, sanki, tıpkı; iki varlık kıyaslanır |
| Kişileştirme | Cansız/hayvan insan gibi davranır |
| Konuşturma | Cansız/hayvan doğrudan konuşur (tırnak içi söz) |
| Abartma | Gerçekte imkânsız ölçek |
| Tezat | Karşıt iki kavram bir arada |
| Kinaye | Gerçek anlam da mümkün, mecaz kastediliyor |
| Tenasüp | Aynı alandan sözcük kümesi |
| Tekrir | Aynı sözcük yineleniyor |
| Nida | "Ey", "Hey", ünlem |
| İstifham | Cevap beklenmeyen soru |
9. Sık yapılan hatalar
- Her "gibi" gördüğünde benzetme demek. "Dediğim gibi" veya "her zamanki gibi" benzetme değildir — kıyaslanan iki varlık olmalı.
- Kişileştirme ile konuşturmayı ayırmamak. Doğrudan söz varsa konuşturma, sadece davranış varsa kişileştirme.
- Konuşturmada kişileştirmeyi unutmak. Konuşturma varsa kişileştirme de vardır.
- Her mecazı kinaye saymak. Kinayede gerçek anlam da mümkün olmalı.
- Farklılığı tezat saymak. Tezat karşıtlık ister, çeşitlilik değil.
- Abartmayı "yalan" sanmak. Abartma bilinçli bir anlatım yolu; gerçeklik ölçütüyle değerlendirilmez.
10. Kendini test et
- "Dalgalar kıyıya vurdukça toprağa sarıldı." — hangi söz sanatı?
- "Yüzü ay gibi parlıyordu." — hangi söz sanatı? Ögeleri nelerdir?
- "Bir bakışıyla yüreğimi yerinden söktü." — hangi söz sanatı?
- "Sevinçten ağladı." — hangi söz sanatı?
- "Baykuş dile geldi: 'Bu ormanın sırrını yalnız ben bilirim.'" — hangi sanatlar var?
- "Onun kapısı herkese açıktır." — hangi söz sanatı?
Cevapları göster
1) Kişileştirme — "sarılmak" insana özgü bir davranış.
2) Benzetme. Benzeyen: yüz, kendisine benzetilen: ay, yön: parlaklık, edat: gibi → tam benzetme.
3) Abartma — gerçekte mümkün olmayan bir büyütme.
4) Tezat — sevinç ile ağlamak karşıt kavramlar.
5) Konuşturma ve kişileştirme — baykuş doğrudan konuşuyor, bu aynı zamanda insan özelliği yüklemek demek.
6) Kinaye — kapının gerçekten açık olması mümkün, ama kastedilen "konuk ağırlayan, cömert" olması.
Sık sorulan sorular
Söz sanatlarının eski (Arapça) adlarını bilmem gerekir mi?
LGS'de genelde Türkçe adları kullanılır (benzetme, kişileştirme, abartma). Yine de teşbih, teşhis, intak, mübalağa karşılıklarını bilmek soruda geçtiğinde tereddüt yaşatmaz.
Bir cümlede birden fazla söz sanatı olabilir mi?
Olabilir ve LGS bunu sever. Konuşturma + kişileştirme neredeyse her zaman birliktedir. Benzetme ile abartma da bir arada bulunabilir: "Dağ gibi adamdı" hem benzetme hem abartma içerir.
Konuyu öğrendin. Şimdi soru çöz.
Söz sanatlarında beceri örnek tanımakla geliyor — tanımı bilmek yetmiyor, cümlede görmek gerekiyor. Net Up'ta seviyene göre soru gelir, yanlışların hata defterine düşer, çözünce silinir. Türkçe ve Matematik ücretsiz.
